Mirė se vini nė LeraniOnline
  Startseite
    Humor
    Kuizi ynė
    Links
    Info mbi Komunėn
    Komandant Lleshi
    Home
    UCPMB
    Kultur
    Impressium
    Histori Shqiptare
    Histori
    Tė ndryshme
    w. Arkiva e lajmeve
    Kumtesat e Partive Politike
    Feja Islame
    Info mbi fshatin
    Fotogaleria
    Libri i Vizitorėve
    Lidhja e Prizrenit
    Kuriozitete
    Lajme
  Archiv
  Histori
  Gästebuch
  Kontakt

   www.horizonti.com
   www.qiksh.no
   Libri i vizitorėve
   Libri i vizitorėve
   Informacione mbi fshatin Leran
   Statuti dhe info mbi komunėn e Preshevės
   Histori e shkurtėr e komunės sė Preshevės
   Ridvan Qazimi - Komandant Lleshi
   Adem Jashari - Historiku i shkurtėr i Legjendarit tė madhė
   Gjergj Kastrioti Skenderbeu
   Naim Frashėri
   Ali Pashė Tepelena
   Ismail Qemali
   Kultura tradicionale nė Shqipri
   Sulejman Vokshi
   Pirro i Epirit
   Histori e hershme Pellazge, Ilire dhe Epirote
   Letėrsia dhe Literatura Shqiptare
   Gjuha Shqipe dhe studimet mbi tė
   Kanuni dhe rendi
   Radio Live
   Partia e Bashkimit Demaokratik tė Luginės
   www.ankebut.com
   Kuizi ynė
   Faqe informative e Komunės sė Tetovės
   Faqe Islame nė Zvicėrr
   Qendra Islamike Kulturore Shqiptare nė Norvegji
   Faqe pėr fėmijė
   Libri i Vizitorėve
   www.islami.ch
   Chat
   Voice-Chat
   www.klubikulturor.com
   Libri i Vizitorėve
   Radio Televizioni Publik i Kosovės
   Presheva.com Faqe informative e Komunės sė Preshevės

http://20six.de/lerani1

powered by
20six.de



LeraniOnline-08.11.05- LeraniOnline shpreh? ngushllimet m? t? sinqerta familjes, shok?ve, dashamir?ve, miq?ve dhe t? gjith? ata q? njoh?n Bexhet Sallahun.


P?r vepr?n e tij t? madhe shum? humane Zoti e shp?rbleft? me t? mirat e asaj bote.


 


LeraniOnline

8.11.05 15:13


Nd?rroi jet? Behxhet Sallahu president i ?Reiseb?ro Prishtina?, b?mir?si i emigracionit shqiptarfficeffice" />


 


Z?rich 08 n?ntor,
?sht? e v?shtir? p?r t? p?rshkruar hidh?rimin p?r ndarjen nga jeta, e humanistit me zem?r t? madhe Behxhet Sallahu. Hidh?rimi n? m?rgim qenka edhe m? i r?nd?, kur kujton t?r? angazhimin e tij b?mir?s deri n? momentet e fundit t? jet?s. Ai ishte nj? nga afarist?t m? t? famsh?m t? emigracionit, por n? komunitetin shqiptar t? Zvicr?s dhe m? gjetk? do t? mbahet mend m? shum? si patriot dhe humanist i shquar, q? punoi pa u lodhur p?r t? ndihmuar bashk?komb?sit e tij n? Kosov?, Maqedoni, Kosov? Lindore dhe Mal t? Zi, e n? ve?anti skamnor?t ishte prioriteti p?r t? ndjerin Sallahu. Behxhet Sallahu ishte nj? figur? qendrore n? organizimeve t? ndryshme p?r t? mir? t? atdheut n? situata t? ndryshme q? kaloi Kosova dhe po kalon, duke u takuar me figurat m? t? larta politike dhe apolitike. Behxhet Sallahu nd?rroi jet? t? h?n?n rreth or?s 20.40 minuta n? spitalin Universitar t? Z?richut. Me prejardhje nga fshati Depc? i Preshev?s, Sallahu mundi t? realizoj? ?ndrr?n e shum? m?rgimtar?ve, duke i afruar me atdheun m? shpejt? dhe duke punuar me djers? e pun?suar shum? t? rinj? dhe t? reja n? mbar? Europ?n dhe trojet etnike shqiptare.


ffice:word" />I lindur m? 20.10.1946, Sallahu emigroi me familjen e tij n? Z?rich. Sot, m? 08.11.05 n? Shwamendingen t? Z?richut, para arkivolit t? Bexhet Sallahut me mij?ra bashk?kombas duke filluar nga ora 14.20 nga t? gjitha trevat shqiptare b?n? homazhe. Trupi i Behxhet Sallahut, do t? sillet n? Kosov? t? m?rkur?n ku do t? b?hen homazhe para Teatrit Komb?tar?, nd?rsa varrimi i t? ndjerit b?het t? enjt?n n? ora 12.00 n? varrezat e qytetit n? Preshev?. Poashtu n? Preshev? do t? mbahet nj? mbledhje komemorative e organizuar nga Kuvendi Komunal. Sallahu iku p?r t? mbetur i pavdeksh?m. Ai shkoi shum? her?t, por do t? rroj? gjat?. Ai ka mbetur n? kujtime t? p?rhershme i pavdeksh?m. Sallahun e ka populli e ka kombi me veri Kosov?n dhe jug ?am?rin?, me shpirt n? Preshev?, Tetov?, Gostivar, K?r?ov?, Ulqin etj, kudo ku ka shqiptar?.
Behxhet Sallahu aq sa i madh ishte si afarist i dalluar, po i till? qe si njeri. Fisnik dhe human, burr? kuvendi, i urt? dhe i men?ur. Bexhet Sallahu me vepr?n e tij prej nj? humanisti t? dalluar n? shum? faza nga instucionet, lufta, invalid?t e luft?s, Universiteti I Tetov?s, Prishtin?s, e deri te jetim?t krijoi vet? humaniz?m, q? meriton t? quhet humanisti m? i dalluar modest, q? ndihmonte dhe nuk d?shironte t? p?rmendej ndihma e tij. Humanisti i dalluar, Behxhet Sallahu i lindur 59 vjet me par?, grumbulloi si bleta nektarin, virtytet m? t? mira patriotike t? shqiptarizm?s, ve?an?risht ato q? shp?rthyen n? vitet m? t? r?nda q? kaloi Kosova dhe, fal? angazhimit t? tij t? madh q? ndoqi, hodhi n? humaniz?m, ndihma t? shumta mbres?l?n?se e mtivuan t? punoj? edhe m? shum?.



Nuk ktheu asnj? nevojtar? q? ia shtriu dor?n. Fjal? pak, donte gjithnj? unitetin, mundohej me shpirt q? kudo t? jemi t? bashkuar, nuk ka shkelur n? djers? t? askujt dhe mbi t? gjitha kishte baz? moralin e lart?. Punoi jo m? pak se 25 vite me fir?m e tij t? aviacionit ?Reiseb?ro Prishtina? me seli n? Z?rich t? Zvicr?s dhe t? shp?rndar? n? t?r? Zvicr?n, Gjermanin?, Italin?, Kosov?n,. Maqedonin? dhe Ulqin. Familjes s? t? ndjerit i vijn? telegrame ngush?llimi nga t? gjitha trojet shqiptare dhe diaspora. Ne ruajm? kujtimet m? t? p?rzem?rta e t? paharruara me t?. Puna kolosale e Behxhet Sallahut ?sht? nj? shembull i ve?ant? q? do t? mbetet nj? thesar? i ?muar p?r humaniz?m.Behxhet Sallahu u nda fizikisht nga familja,nga t? af?rmit e dashamir?t, nga Kosova, p?r t? cilin kontriboi aq shum?, por Ai do t? mbetet gjithmon? ashtu i dashur e i mir? mes nesh.


Varrimi i t? ndjerit b?het t? enjt?n n? ora 12.00 n? varrezat e qytetit n? Preshev?
 



Dashnim HEBIBI

8.11.05 15:07


LeraniOnline u uronė gjithė besimtarve Islam festėn e Fitėr Bajramit.

LeraniOnline - 03. 11. 2005 - LeraniOnline u uron? t? gjith? vizitor?ve t? k?saj faqe dhe t? gjith? besimtarve Islam fest?n e Fit?r Bajramit.


All-llahu xh.sh. na e pranoft? agj?rimin, dhe Zoti i madh? na bashkoft? para sfid?s s? madhe komb?tare, All-llahu na e leht?soft? rrug?n p?r pavar?sin? e Kosov?s. AMIN.


 


Stafi i LeraniOnline

3.11.05 22:39


LeraniOnline ua uron t? gjith? besimtarve Islam muajin e shenjt? t? Ramazanit.


Zoti ua leht?soft? dhe ua pranoft? agj?rimin

5.10.05 23:31


Tribunali fillon pėrsėri me lojėn e "Zholit"

LeraniOnline - Pas l?shimit t? aktakuz?s s? Tribunalit t? Hag?s ndaj kryeministrit t? Kosov?s z. Ramush Haradinaj, Kryeministri yn? me burr?rin? e tij dha dor?heqje nga posti i tij n? q?llim dor?zimi t? tij n? Tribunal.


 


Sot? n? nj? bot? t? civilizuar secili do t? b?j? nj? pyetje p.sh: Athua jam nj? kriminel n? qoft? se mbroj? f?miun tim nga nj? smundje e r?nd??


Tribunali edhe nj?her? po tregon se Shqiptar?t mund? t? p?rdoren n? loj?n e tyre t? ndyt? si "Xhokera" n? q?llim p?r t? mbajtur balancin me kriminel?t e akuzuar serb. Krenarin? e kombit Shqiptar? n? Historin? ton? m? t? re po na burgosin duke e barazuar kriminelin me viktim?n.


M? kujtohen fjal?t e z. Fatmir Lim?s kur tha n? fjaliminn e tij mbrojt?s se "Ne kemi mbetur si Jetima mund? t? luani si t? doni me ne pasi q? nuk kemi shtet" dhe se fjal?t e tij po e z?n? vendin e tyre. N? vend? se t? k?rkohen trupat  e pajet? t? Shqiptar?ve n?p?r varrezat masive n? S?rbi ata hapin edhe m? tutje plag?t e vjetra.


Shpresoj? q? z. Haradinaj t`i mund?sohet mbrojtja n? liri dhe se pafajt?sia e tij t? dal sa m? shpejt? n? drit?.


Webmasteri LeraniOnline

18.3.05 00:11


LeraniOnline - 28. N?ntor? 2004 - T? gjith? Shqiptar?ve anemban? bot?s u urojm? 28. N?ntorin dit?n e Flamurit komb?tar?.


Edhe pse kjo dit? e madhe n? disa vende festohet n? Liri kurse tek ne ende vazhdon izolimi Serbosllav.


Nj?herit k?t? dit? t? madhe u urojm? n? ve?anti familjeve t? t? zhdukurve, familjev e t? d?shmor?ve, luft?tar?ve t? liris? dhe luft?tar?ve t? cil?t po mbahen n?p?r burgje t? Tribunalit t? Hag?s.


Dhasht? Zoti q? 28. N?ntorin e ardhsh?m t`a festojm? t? gjith? Shqiptar?t t? lir?.


 


Webmasteri i LeraniOnline Q.SH.

28.11.04 11:55


LeraniOnline ngushllonė familjet e viktimave

LeraniOnline 15. Tetor? 2004 ? fficeffice" />


Familje t? nderuara t? viktimave, Qytetar? t? Malishev?s, Qytetar? t? Kosov?s.


 


 


Me keq?ardhje prit?m lajmin p?r aksidentin q? ndodhi n? Shqip?ri.


 


Ne stafi i LeraniOnline u shprehim ngushllimet tona m? t? sinqerta dhe lusim


All-llahun xh.sh.  q? t`i shp?rblen me parajs? dhe juv? t`ua shton? durimin, b?huni t? fort? t`a p?rballoni k?t? dhimbje e cila dhimbje na kaploi t? gjithve.


 


Me nderime dhe rrespekt


LeraniOnline Q. Sh.

15.10.04 01:38


Rrokullisja e Autobusin me Maturantė nga Malisheva

Sot rreth or?s 14.40 minuta, n? Fush? Arr?z?, tek vendi i quajtur Ura e Bicajve n? Gjeqan, ka ndodhur nj? fatkeq?si e r?nd? trafiku. Autobusi i cili qarkullonte n? relacionin Prishtin? ? Tiran?, ?sht? rrokullisur n? nj? humner?. Sipas njoftimeve t? para n? fatkeq?si kan? humbur jet?n 12 persona, nd?rsa jan? plagosur 38 t? tjer?. Lajmin e ka konfirmuar p?r Radio Kosov?n z?dh?n?sja e policis? shqiptare, Edlira Teferiqi.fficeffice" />


M?sohet se forca t? shum?ta speciale dhe helikopter? nga Ministria e Mbrojtjes dhe e Shendet?sis? ndodhen n? vendngjarje. Edhe forcat e policis? s? Kuk?sit jan? mobilizuar p?r shp?timin e sa m? shum? personave, duke i transportuar n? spitalet m? t? af?rta. Sipas policis?, shkaku i aksidentit mendohet se ka qen? terreni rr?shqites pas rreshjeve t? dit?ve t? fundit.


 


 


Kurse m? von? n? Lajmet speciale t? RTK-s? u konfirmua numri i viktimave 16 t? vdekur, 14 t? identifikuar dhe 2 t? pa identifikuar, si dhe  m?sohet se autobusi nuk u rrokullis nga t? reshurat dhe rr?shqitja por shkaktar? ishte nj? Mercedes-Benz t? cilin e drejtonte Nikoll? Ndrec Qafa -1976, i lindur dhe banues n? Fush? Arr?s, Benzi ishte duke tejkaluar me shpejt?si t? madhe dhe s? pari i kishte r?n? autobusit t? par? dhe pastaj edhe autobusit i cili duke liruar pak? rrug? u rrokullis dhe ra  n? humner?, emrat e viktimave jan?:



  • Nikoll? Ndrec Qafa - 1976,  ( Shaktar? i aksidentit)

  • Berat Suka, Malishev?,

  • Rifad Hoxha, Malishev?,

  • Xhevdet Saitaj, Malishev?,

  • Bajram Zeqiri, Malishev?

  • Esat Saiti, Malishev?,

  • Megzan Saitaj, Malishev?,

  • Ajet Rrahmanaj (Morina), Malishev?,

  • Agron Berisha, Malishev?

  • Lul?zim Kastrati, Malishev?,

  • Visar Kafexholli, Malishev?

  • Labinot Morina, Malishev?,

  • Esat Harrulaj, Malishev?

  • Xhevdet Sertalli, Malishev?.

 


Presidenti dhe Qeveria e Kosov?s shpall?n dit?n e s? Premtes dit? zie p?r Kosov?n.


 


Kryeministri Kosovar? Dr. Bajram Rexhepi i cili udh?toi menj?her? n? Shqip?ri tha se ishte i k?naqur me sh?rbimin mjeksor? t? Spitalit ushtarak.


 


 

15.10.04 01:23


Historiku i shkurt?r i Ramazanit


 


Muaji i Ramazanit ?sht? moment i fillimit t? shpalljes s? Kur'anit, prandaj edhe quhet muaji i Kur'anit, i shpalljes-vahjit, i pejgamberis?. Prej atij momenti fillon edhe formimi i ymmetit islam, e m? von? edhe themelimi i Bot?s islame. P?r hir t? shenjt?ris? s? Kur'anit, Zoti i madh?ruar e b?ri obligim agj?rimin e muajit dhe e caktoi fest? vjetore p?r mysliman?t.fficeffice" />


Agj?rimi i k?tij muaji ?sht? obligim p?r t? gjith? mysliman?t q? i plot?sojn? kushtet dhe nuk kan? ndonj? penges? ose ndonj? arsye, e cila do ta b?nte t? pamundur agj?rimin, pra ?sht? nj?ra nga pes? shtyllat e Islamit. Me agj?rimin e k?tij muaji, nuk ?sht? p?r q?llim dob?simi i trupit dhe as ushtrimi ose adaptimi i njer?zve p?r varf?ri a uri, sepse Islami ?sht? i vet?dijsh?m se vet?m trupi i sh?ndosh? dhe i fuqish?m mund?son kryerjen e detyrave, prandaj nuk ?sht? armik i trupit, e nuk ?sht? as dashamir i varf?ris?, ngase edhe begatia dhe pasuria jan? mjete t? cilat fuqizojn? mund?sin? p?r shprehjen e parimeve islame n? m?nyr?n m? t? suksesshme. Q?llimi i agj?rimit ?sht? ngritje dhe lart?sim i njeriut me virtyte t? larta derisa t? arrij? t? kuptoj? drit?n e v?rtet? dhe t? mbisundoj? ndikimin e materies e t? k?qijave t? saj, k?shtu thuhet n? Kur'an: "Leal-lekum tet'tekun". (Bekare, 183).


Myslimani ?sht? i bindur se urdhri i Zotit p?r agj?rim apo p?r ?do ibadet tjet?r ?sht? e vetmja rrug? p?r t? mir?n e njeriut si n? pik?pamje trupore, ashtu edhe n? at? shpirt?rore, prandaj (njeriu) agj?ron pse ka urdh?ruar Zoti, e kryen detyr?n n? shenj? t? respektit t? urdhrit t? Tij. Nuk duhet menduar n?se agj?rimi ose ndonj? ibadet tjet?r ka k?t? dhe k?t? t? mir? sh?ndet?sore etj., sepse at?her? ibadeti, si? ?sht? edhe agj?rimi duket se kryhet p?r hir t? asaj t? mire, dhe jo p?r hir t? urdhrit t? Zotit. Nj? ibadet i kryer p?r di?ka tjet?r, nuk meriton shp?rblimin nga Zoti.


Shkaku p?r kryerjen e ndonj? pune ose t? ndonj? ??shtjeje duhet k?rkuar kur urdh?ruesi i saj ?sht? dikush tjet?r e jo Zoti, kur urdh?ruesi ?sht? i nivelit t?nd, e kur ?sht? fjala p?r urdhrin e Zotit, shkaku nuk ?sht? kusht p?r zbatim, kusht ?sht? urdhri i Zotit, e kuptove ose nuk e kuptove, por duhet t? jesh i bindur se Zoti nuk urdh?ron p?r at? q? nuk ?sht? n? t? mir? t? njeriut.


Agj?rimi ?sht? nj? ibadet i ?uditsh?m, dhe n? shikimin e ideologjis? materialiste, e cila e ka p?rfshir? bot?n n? lindje e n? per?ndim ?sht? edhe i urrejtur ngase kufizon d?shirat dhe k?naq?si e trupit, edhe pse p?r nj? koh? t? caktuar. Dijetar?t e ideologjis? s? till? njohin trupin, po nuk e njohin shpirtin, e njohin tok?n, po jo edhe qiellin, e njohin dynjan?, po nuk e besojn? Ahiretin, prandaj ata duan t? han? e t? pin?, kur u bie qejfi, i p?rgjigjen thirrjes s? barkut, e nuk i p?rgjigjen thirrjes s? Zotit p?r agj?rim dhe nuk mendojn? se ?'far? do t? gjejn? dit?n: "Ajo ?sht? dita e v?rtet?, e kush deshi u kthye rrug?s p?r te Zoti i vet". (Nebe: 39), pra ?'far? do t? gjejn? dit?n kur do t? takohen pran? Zotit? Prandaj agj?rimi nuk duhet kuptuar si durim me dhun?, durim kund?r d?shir?s s? njeriut, por durim nga d?shira p?r t? arritur at? q? ?sht? tek Allahu dhe p?r t? gjetur k?naq?si e qet?si pran? Tij n? nj? dit? q? ?sht? e v?shtir?... "Ajo ?sht? dit? e tubimit t? njer?zve dhe ajo ?sht? dit? d?shmuese", e besimtari n? shenj? t? respektit t? urdhrit t? Zotit, agj?ron e nuk i p?rgjigjet thirrjes s? barkut, at? e ruan p?r at? dit? t? v?shtir?, p?r p?rgjigje para Zotit.


Bota le t? b?j? ?'t? doj?, aq di ajo, nd?rsa ne mysliman?t duhet t? p?rpiqemi t? arrijm? m?shir?n e Zotit, t? deponojm? vepra t? mira, si? ?sht? agj?rimi etj. dhe n? dit?n e llogaris? t? meritojm? shp?timin dhe shp?rblimin me Xhenet.



Agj?rimi i Ramazanit si d?shmi e besimit - Imanit t? sinqert?
Duke iu p?rgjigjur urdhrit t? Zotit, besimtari heq dor? nga d?shirat e veta trupore, heq dor? edhe nga ato sende t? cilatjasht? muajit t? Ramazanit Allahu ia ka b?r? t? lejueshme, th?n? edhe m? qart?: ??shtjet e veta ia ka besuar Allahut, e kjo ?sht? nj? prov? n?p?rmjet s? cil?s manifestohet sinqeritet q? i fle n? thell?sin? e shpirtit t? tij ndaj besimit, zaten vet?m n?p?rmjet detyrave - obligimeve zbulohen fsheht?sit? q? flen? n? brendin? e njeriut.








Faqe 1

Agj?rimi ?sht? nj? ibadet i jasht?zakonsh?m, ngase ?sht? veprim i fsheht?, ?sht? nj? ??shtje q? i ?sht? besuar njeriut, askush tjet?r nuk di n?se ?sht? duke agj?ruar apo jo. N? an?n tjet?r, ?sht? nj? ibadet q? nuk ka kurrfar? p?rkrahjeje nga jasht?: agj?ruesit nuk i brohorit askush, p?r haxhiun njer?zit thon? "ky ?sht? haxhi", atij q? jep sadaka i thon? bujar, atij q? falet, i thon? namazli etj., edhe pse k?to th?nie nuk duhet t? peshojn? tek vepruesit, prap?seprap? ata kan? nj?far? p?rkrahjeje, kan? nj?far? shtytje ndaj atij personi, nd?rsa tek agj?ruesi mbret?ron vet?m bindja e tij se Zoti ?sht? duke e p?rcjell?, dhe vet?m ajo bindje e mban t? fort? e t? q?ndruesh?m n? vendosjen e tij p?r t? agj?ruar.


Ndoshta p?r k?t? arsye agj?rimi ?sht? vler?suar aq lart, si? thuhet n? nj? hadith kudsij: "?do vep?r e njeriut ka shp?rblim, vepra e mir? shp?rblehet me dhjet?fish e deri n? shtat?qind fish, me p?rjashtim t? agj?rimit, sepse ai b?het vet?m p?r hir Timen (k?shtu thot? Zoti), pra Un? vet? do ta shp?rblej", e dihet se shp?rblimi nga vet? Zoti ?sht? m? i madh se fishet e p?rmendura.


Ndikimi i agj?rimit n? ngritjen e moralit t? njeriut
Ai besimtar i cili ?sht? i bindur se Zoti e p?rcjell gjat? agj?rimit, se askush tjet?r nuk ?sht? n? gjendje ta p?rcjell? p?rve? Tij, ai at? bindje t? p?rcjelljes s? Zotit e bart edhe n? t? gjitha veprat e tjera, ai nuk ndalet vet?m nga ngr?nia e pija, por largohet nga e gjith? ajo q? e ka ndaluar Zoti, nuk b?n pun? t? keqe, nuk mashtron, nuk tradhton, nuk shpif, nuk b?n zullum, nuk pranon mito etj., duke qen? i bindur se Zoti e p?rcjell edhe n? k?to vepra.


Nga kjo duhet kuptuar se agj?rimi nuk ka t? b?j? vet?m me t? mir?n e njeriut p?r n? Ahiret, por ?sht? p?r t? mir?n e tij edhe n? Dynja, ngase n?p?rmjet tij njeriu ushtrohet t? p?rballoj? v?shtir?sit?, m?sohet t? mbisundoj? d?shirat dhe t? jet? i vendosur n? q?llimet e veta. N? nj? hadith thuhet: "Agj?ruesi i ka dy g?zime, nj?rin n? iftar, e tjetrin n? Dit?n Gjykimit".


G?zimi n? iftar nuk duhet kuptuar si g?zim q? i erdhi koha p?r t? ngr?n? e p?r t? pir?, por si g?zim q? i mbeti besnik vendosjes s? vet, e nuk ka g?zim m? t? madh p?r njeriun se t? jet? zbatues i premtimit. Mandej agj?ruesi q? p?r hir t? Zotit braktisi edhe hallallin gjat? dit?s s? agj?rimit, do t? jet? n? gjendje t? braktis? ?do ves t? keq, do t? jet? n? gjendje t? zot?roj? t? gjitha shprehit? q? nuk ?ojn? n? dobin? e tij, do t? m?sohet t? jet? i duruesh?m kur ta k?rkoj? nevoja, t? jet? gjithnj? i drejt?, t? sakrifikoj? p?r hir t? nj? virtyti m? t? lart?.


T? gjitha k?to i ka m?suar nga hadithi i Pejgamberit q? thot?: "Kush nuk braktis rren?n dhe veprat injorante, Zoti nuk ka nevoj? p?r braktisjen e tij t? ngr?nies dhe t? pijes", q? do t? thot? se agj?rmi ka synim shum? m? t? lart? sesa t? mos hahet, e t? mos pihet. Agj?rimi, pra, ka p?r q?llim q? besimtarin t? ngrej? n? at? shkall? t? lart? t? moralit, sa t? ?lirohet prej pushtetit t? d?shirave t? epshit, prej pushtetit t? mbisundimit t? jet?s materiale, prej pushtetit t? zakoneve e shprehive t? p?rditshme, t? cilat nuk i sjellin dobi as n? dynja dhe as n? Ahiret.


Besimtari e di se burimet e dituris? e t? njohurive jan? dy: Mendja dhe vajhi - shpallja nga Zoti, pra k?to dy burime jan? si dy krah t? njeriut n? k?t? jet?, e n?se njeriu mjaftohet vet?m me nj?rin burim, ai ?sht? sikur shpendi me nj? krah t? thyer. Mendja ?sht? nj? mjet me t? cilin njeriu arrin, sipas mund?sis? s? tij, t'i njoh? ??shtjet e k?saj jete, ?sht? mjet i dobish?m, i nevojsh?m dhe i domosdosh?m, por aft?sia e mendjes ?sht? e kufizuar vet?m n? dukurit? e k?saj jete materiale, e p?rsa u p?rket ??shtjeve shpirt?rore, ajo nuk ka aft?si t? dep?rtoj? dhe t? shpjegoj? p?r to, shpjegimin e ??shtjeve t? tilla e mori p?rsip?r Zoti dhe n?p?rmjet vajhit u shpjegoi njer?zve se ?'?sht? ajo q? u garanton atyre jet?n trupore e shpirt?rore, e nj? prej t? mirave trupore e shpirt?rore ?sht? edhe agj?rimi, n?p?rmjet t? t? cilit njeriu do t? kultivoj? ndjenjat morale.


Ramazani muaj i rahmetit, i magfiretit dhe i shp?timit
N? nj? hadith t? Pejgamberit thuhet: "Kur vjen Ramazani, hapen dyert e Xhenetit, mbyll?n dyert e Xhehenemit dhe mbyllen shejtan?t".


Dora e m?shir?s s? Zotit p?r rob?rit e vet gjithnj? ?sht? e shtrir? dhe e hapur, por njer?zit nuk jan? t? p?rgatitur gjithnj? p?r t? merituar at? m?shir?. Shenjt?ria e k?tij muaji zgjon nd?r njer?z nj?far? madh?shtie dhe nj?far? frike, saq?, marr? n? p?rgjith?si, njer?zit largohen prej pun?ve t? k?qija, largohen madje edhe ata q? m? par? do t? ken? b?r? ndonj? gjynah, e tani b?hen shum? m? t? matur, e besa disa prej tyre p?r hir t? Ramzanit edhe pendohen dhe i kthehen xhamis?, i kthehen ibadetit. N? an?n tjet?r pun?t q? afrojn? p?r n? xhenet b?hen edhe m? t? dashura dhe njer?zit p?rpiqen t? fitojn? m?shir?n e Zotit e nga dashuria shtojn? edhe ibadetin dhe n? vend q? t? falin vet?m namazin farz, falin edhe synetet, si? jan? edhe teravit?, n? vend q? t? japin vet?m zekatin, japin edhe sadaka t? tjera, si? jan? edhe vitrat etj. Dhe n? vend q? t? agj?rojn? Ramazanin, agj?rojn? edhe ndonj? dit? tjet?r gjat? muajve t? tjer?.








Faqe 2

T? gjitha k?to japin t? kuptojm? se njer?zit i hapin vet? dyert e Xhenetit me lloj-lloj veprash t? mira dhe mbyllin dyert e Xhehenemit duke u larguar nga veprat e k?qija, madje nuk ua v?n? veshin nxitjeve dhe ngacmimeve t? shejtanit, prandaj n? nj? pik?pamje shejtan?t jan? t? ngujuar, t? penguar gjat? k?tij muaji. Kuptohet, fjala ?sht? p?r besimtar?t q? agj?rojn? dhe zbatojn? obligimet ndaj Allahut. K?tu duhet pasur kujdes, sepse, n?se shejtani ?sht? i ngujuar, nefsi vepron dhe t? gjitha t? k?qijat q? mund t'i ndodhin ndonj? myslimani n? Ramazan, jan? rezultat i p?rgjigjes s? thirrjes s? nefsit, si? jan? zem?rimi, fjala fyese, p?rtacia, koprracia etj. Prandaj nuk b?het fjal? vet?m t? ndalemi nga ushqimi, por t? ndalemi nga t? gjitha ato q? i ka ndaluar Allahu, pra vet?m n?se veprohet n? k?t? m?nyr?, ?sht? fituar rahmeti, magfireti, shp?timi, dhe jan? hapur dyert e Xhenetit, jan? mbyllur dyert e Xhehenemit dhe jan? lidhur djajt?.


Nuk ka send as qenie n? tok? dhe n? qiell, e cila nuk e adhuron Zotin, edhe pse ne nuk e kuptojm? m?nyr?n e adhurimit t? tyre, me p?rjashtim t? nj? pjese me shumic? t? njer?zve, t? cil?t, t? mashtruar pas k?naq?sive t? p?rkohshme t? k?saj jete dhe bindjeve t? tyre t? gabuara ndaj q?llimit final t? ardhjes s? njeriut n? k?t? bot?, q?ndrojn? anash adhurimit ndaj Zotit. Besimtar?t agj?rues jan? krenar? dhe t? g?zuar nga arsyeja se jan? inkuadruar n? adhurim ndaj Krijuesit t? vet, u jan? bashkuar rreshtave t? t? gjitha sendeve dhe qenieve n? ekzistenc? p?r adhurim. Nuk ka dyshim se nj? pjes? t? m?shir?s s? Zotit agj?ruesit do ta fitojn? edhe prej lutjeve t? atyre me t? cil?t jan? v?n? n? nj? rresht, dhe i mjer? ?sht? ai q? ?sht? ndar? dhe ve?uar nga rreshtat e till?, dhe mjerimi i tij do t? duket n? Dit?n e llogaris?.


Prandaj ndonj? besimtar i mashtruar nga iluzionet e kota t? disa ateist?ve, duhet t? vij? n? vete, t? kuptoj? kot?sin? e tyre dhe t'i kthehet s? v?rtet?s, t'i kthehet zbatimit t? m?simeve t? Zotit, t? agj?roj? Ramazanin dhe t'u bashkohet safave t? mysliman?ve, t? ndiej? veten t? lumtur q? po i p?rgjigjet z?rit t? Kur'anit, q? po inkuadrohet n? rreshtat e nj? miliard e m? shum? mysliman?ve n? bot?, e t? mos mbetet i izoluar nga v?llez?rit e vet n? k?t? bot? dhe i izoluar n? Xhehehem n? bot?n tjet?r. Kjo duhet kuptuar seriozisht, ngase ?sht? rrezik q? disa njer?z v?rtet t? mbesin jasht? m?shir?s s? Zotit. Nuk ?sht? besimtar myslimani q? n? dit?t e Ramazanit n? shenj? talljeje me agj?ruesit, ndez cigaren haptazi, ha ose pi n? prani t? agj?ruesve me q?llim t? n?n?mimit. Ai edhe pse mban emrin e myslimanit, ?sht? qafir, ngase ka refuzuar dhe ka marr? n?p?r k?mb? nj? nga shtyllat islame.



Disa k?shilla rreth agj?rimit
Agj?rimi i muajit t? Ramazanit ?sht? borxh, si p?r burra si p?r gra.
Agj?rimi ?sht? ??shtje personale e ?do individi, nuk mund ta kryej? askush n? em?r t? tjetrit ose p?r tjetrin.


P?rjashtim nga obligimi p?r agj?rim b?jn?: f?mija, i ?menduri, i s?muri, i shtyri n? mosh? jetike t? pleq?ris?, udh?tari, gruaja n? dit?t e t? p?rmuajshmeve dhe n? dit?t e lehonis?. Pas kalimit t? s?mundjes, duhen agj?ruar aq dit? sa kan? mbetur mangu, poashtu edhe udh?tari edhe gruaja pas dit?ve t? l?na. I moshuari nuk ka shpres? se do t? fitoj? fuqi t? re, prandaj, n?se ka mund?si ekonomike, jep sadaka p?r ?do dit? t? paagj?ruar, e n?se nuk ka, at?her? ?sht? i falur.


N? ndonj? rast, ve?se sipas k?shill?s s? mjekut t? sinqert? dhe t? aft?, lirohet nga agj?rimi edhe gruaja shtatz?n? dhe ajo gjidh?n?se p?r hir t? ruajtjes s? sh?ndetit, por pas kalimit t? arsyes duhet b?r? z?vend?simi.
Gjat? agj?rimit duhet ruajtur nga ?do pun? dhe fjal? e keqe, sepse ato d?mtojn? vler?n e agj?rimit. Duhet ruajtur edhe nga ushqimi dhe kontakti bashk?shortor, e kuptohet q? kontakt tjet?r as q? mendohet p?r myslimanin.








Faqe 3

? do vep?r e mir? ?sht? e shp?rblyer nga Zoti, e ajo ?sht? e shp?rblyer shum?fish kur kryhet gjat? Ramazanit, andaj duhet p?rpjekur q? p?rve? agj?rimit t? shtohet edhe namazi, sadakaja, mbar?vajtja nd?rnjer?zore etj.
Ngr?nia dhe pirja me harres? nuk e prishin agj?rimin, nuk e prish as t? vjell?t pa d?shir?, as larja gjat? dit?s, as injeksioni (p?rve? atij ushqyes), as pompa me pluhur p?r t? s?mur?t nga astma.
Agj?rimi ?sht? nj? ibadet n? vete, nuk ?sht? i varur prej ndonj? ibadeti tjet?r, edhe pse ?sht? m? mir? t? jet? i shoq?ruar edhe nga ibadete t? tjera. ?sht? edhe ??shtje personale e individuale, q? do t? thot? se agj?rimin e ndonj?rit nga bashk?short?t nuk e d?mton mosagj?rimi i tjetrit, e k?shtu me radh?, edhe relacioni prind, f?mij? ose an?tar familjeje, megjithq? duhen b?r? p?rpjekje dhe p?r t? bindur edhe tjetrin p?r agj?rim.
Kurr? nuk ?sht? von? p?r t'u kthyer n? rrug?n e drejt?, p?r t? p?rqafuar m?simet islame, p?r t'iu p?rulur madh?ris? s? M?shiruesit, n? duart e t? cilit ?sht? ?do gj?, e n? duart e Tij duhet ta dor?zojm? edhe shpirtin.
T? mos e l?shojm? rastin dhe n? k?t? muaj t? bekuar t? fitojm? m?shir?n, faljen e m?kateve dhe shp?rblimin me Xhenet nga i madhi Zot xhel-le shanuhu! Amin!

* Ky shkrim ?sht? botuar n? revist?n "Dituria Islame" 1991, n? numrin ekskluziv kushtuar Ramazanit


H. Sherif Ahmeti


 


 

14.10.04 17:50


13.10.04 00:32


Histori e Hershme - Pellazge, Ilire dhe Epirote

Mbas vdekjes se Aleksandrit te Madh ne shekullin e katert para eres sone, 
Mbreteria e epirit filloi te rritej. Epiri perbehej kryesisht prej fisit Ilir 
te quajtur Molossi. Molosset ishin nje fis i fuqishem i cili kishte marre 
pjese edhe ne luften e peloponezit. Molosset ju bashkuan mbreterise Ilire, 
kunder dy aleancave Greke, te ashtuquajtura aleanca Achean, dhe aleanca 
Aetolian. Ne kete Kohe Greket po zhvillonin luftera per therrime nga 
perandoria e rrenuar e Aleksandrit. Heredoti, historiani me i besueshem Grek 
njofton se "Epiri eshte i banuar nga popuj jo-greke te cilet flasin nje gjuhe 
Barbare"
. Ai shton se keta popuj ne nje kohe te lashte quheshin Pellazge 
(domethene me te hershem se toka). Keta pellazge njofton Heredoti si edhe 
Thucididi, jane ata te cilet shpiken panteonin e perendive, te cilin greket e 
adoptuan me vone. Eshte e qarte se Zeusi Aferdita, Ethina, Thetis Ari etj nuk 
mund te jene perendi greke pasi keto fjale nuk kane asnje kuptim ne greqisht, 
por ne nje gjuhe tjeter, gjuhen shqipe. Ne nje kohe te lashte pellazget kane 
banuar ne Athine si edhe ne gjithe territorin e Greqise pervec ishujve. Ata 
gjithashtu kane ndertuar murin perreth Akropolis ne Athine sepse pellazget 
njiheshin si muratore te shkelqyer, nen pagen e qeverise athinase, e cila me 
vone rrefuzoi pagese dhe i ndoqi Pellazget nga territori i saj. Sic dihet ne 
mitologjine shqiptare, gojedhana te tilla si ajo e Rozafes, dhe Argjiros 
tregojne se ndertimet e keshtjellave si edhe flijimet berbejne nje pjese te 
konsiderueshme e kultures shqiptare.
Ky fakt perforcon prejardhjen e 
shqipetareve nga Pellazget te cilet ishin nje nga popujt me te hershem Arjan 
ne Ballkan. Pellazget kane qene nje fis ose grup fisesh Ilire, te cilet 
permenden nga Homeri sebashku me fise te tjera Ilire si Dardanet, Taulantet, 
Enkelejdet etj, te cilet luftuan kunder Akejve ne luften e Trojes si aleate 
te mbretit Priamit dhe Hektorit ne mbrojtje te Trojes.Greket krijuan koloni 
ne territoriet e mbreterive Ilire dhe Epirote sidomos ne ishullin e Kelqyres 
si edhe ne Apollini dhe Dyrrachium (Durres). Keto Koloni u formuan 
vecanerisht per arsye tregetie. Iliret nuk kundershtuan krijimin e ketyre 
kolonive per dy arsye; Se pari sepse i jepte atyre mundesine te tregetonin 
me vende te ndryshme sidomos per blerje parzmoresh shpatash etj, te cilat 
prodhoheshin ne greqi vecanerisht per shije Ilire te dekoruara me figura 
gjeometrike, te cilat ishin te modes ne Iliri, dhe se dyti sepse iliret nuk e 
kishin tradite tregetine si zanat te trasheguar, por preferonin lufte dhe 
plackitje, pasi Iliret kane pasur nje tradite luftarake.
Kur Mbreti Pirro (Pyrrhus) lindi ne familjen mbreterore Epirotase, ai u 
urzupua nga nje feud familiar i cili e perndoqi Pirron nga mbreteria 
Epirotase. Pirroja u detyrua te gjente mbrojtje ne mbreterine mike te 
Taulanteve te cilet ne ate kohe zoteronin territoret e Shqiperise qendrore 
perreth Durresit. Mbasi arriti nje moshe te pjekur, Pirroja i mbeshtetur nga 
nje force Taulante pushtoi Epirin dhe perndoqi urzupuesit e tij. Me pas Pirro 
vijoi te perforconte pushtetin me lidhje martese.
Ai u martua me Brikenen. 
Brikena, ishte e bija e mbretit te fuqishem Dardan Bardhyli.
Gjithashtu Pirro 
perforecoi aleancen e tij me fisin e Taulanteve. Mbas ketyre veprimeve, Pirro 
aneksoi territoret Ilire ne veri deri ne Shkoder (Scodra), si edhe ne lindje 
duke pervetesuar territore ne Maqedoni dhe jug duke pushtuar Greqine Veriore. 
Vemendja e Pirros me vone u kthye nga perendimi, dhe vecanerisht nga 
republika e re e Romes, e cila sapo kishte filluar te zgjerohej.
Pirroja 
kaperceu detin dhe luftoi dy beteja te rrepta me Romaket te cilat i fitoi por 
me humbje te medha. Fatkeqesisht duke marshuar ne nje qytet te pushtuar nje 
grua hodhi nje vazo lulesh nga nje vend i larte, e cila e goditi Pirron ne 
koke dhe e la te vdekur.
Vdekja e Pirros ishte nje fatkeqesi e paimagjinueshme per boten Ilire. Ai 
u varros me madheshti si nje hero i Epirit dhe si nje Aleksander i dyte. 
Menjehere pas vdekjes se tij Perandoria epirotase u shemb. Shume Greke, 
perpiqen ta helenizojne figuren e Pirros, por kjo genjeshter eshte e kote 
sepse ai kurre nuk ju bashkua ceshtjes greke, por gjithmone luftoi kunder 
tyre duke pushtuar Greqine. 
Mbas Vdekjes se Pirros, Nje force e re u shfaq ne veri te Epirit. kesaj 
rradhe ishte mbreti Ilir Agron i cili ngriti flamurin mbi kryeqytetin e 
mbreterise se vet Shkodres.
Agroni e deklaroi mbreterine e vet dhe shfaqi 
deshiren per te vazhduar rrugen e Pirros. Mbasi perforcoi lidhjen me 
Dardanet, Agroni e ktheu vemendjen drejt jugut. Ai aneksoi territoret e 
Molosseve te cilet i kerkuan ndihme Agronit kundrejt aleancave Greke te cilat 
u perpoqen te perfitonin nga vdekja e Pirros per te pushtuar territor ne 
Epir. Agroni dergoi floten e vet e cila zmbrapsi dhe shkaterroi forcat greke. 
Suksesi i arritur ne Epir i dha Agronit zemer per te zhvilluar pushtimet ne 
Greqi. Mbas disa fitoresh te shpejta te Flotes, Agroni dergoi ushtrine 
tokesore nen komanden e Skerdilaidit e cila mposhti keqazi forcen me te madhe 
Greke te derguar kundrejt tyre. Mbas kesaj fitore Greket filluan ti 
trembeshin jo vetem humbjes se kolonive te tyre si ato te Apollonise dhe 
Durresit te cilat ishin tashme ne duart e Ilireve, por gjithashtu humbjen 
perfundimtare te Greqise. Ata derguan nje seri ankesash drejtuar senatit 
Romak, duke u ankuar se Iliret po kercenonin tregtine Greko-Romake, mirepo 
Romaket nuk shfaqen interes per fatin e Greqise pasi ishin te zene me luftrat 
e tyre Kunder Kartagjenes. 
Nderkohe lajmi i fitores se madhe arriti Agronin i cili u gezua aq shume 
sa shtroi nje banket te madh ne te cilin piu aq shume vere sa mbas tri ditesh 
vdiq. Vdekja e mbretit Agron ishte humbja e dyte e njembasnjeshme mbas 
vdekjes se Pirros e cila edhe njehere paralizoi fuqizimin e rrufeshem te 
Ilireve.
Por kjo humbje ishte me e madhe se sa ajo e Pirros pasi Agroni nuk 
kishte asnje mashkull i cili mund te merrte frenat e mbreterise. Pushteti i 
kaloi automatikisht gruas se tij, mbretereshes Teuta. 
Fitoret e njembasnjeshme te ushtrise Ilire vazhduan ne greqi nen 
Mbretereshen Teuta e emertuar mbreteresha e detrave. Flota Ilire paralizoi 
cdo levizje te cdo force qe perpiqej te kalonte adriatikun, tregetia 
greko-Romake filloi te paralizohej. Ne keto rrethana Romaket, te cilet ishin 
duke perfunduar kapitullimin e Kartagjenes ndjene nje detyrim te dergonin nje 
delegacion tek Mbreteresha Ilire per ti kerkuar asaj te ndalonte piraterine 
Ilire ndaj anijeve Romake. Dy konsuj u derguan ne Shkoder me detyren qe te 
transferonin kete mesazh. Por Teuta u tregua nje diplomate e pa-zote per te 
shmangur nje konflikt me Romen e cila ishte gjithashtu nje force ne rritje 
duke u fuqizuar cdo dite e me teper. Qendrimi i matur i mbreterve te 
meparshem Ilire te cilet preferuan nje Aleance me Romen, nuk u mor parasysh 
nga Teuta, e cila ishte e fryre nga fitoret e njepasnjeshme, fitore te cilat 
ishin merita e mbretit te vdekur Agron. Por Agroni nuk mund te ngrihej nga 
varri per te kerkuar llogari. Konsujt Romake kerkuan prej Teutes vetem qe ajo 
te ndalonte piraterine Ilire ndaj anijeve Romake. Kjo ne cdo rrethane ishte 
nje kerkese e arsyeshme. Teuta pa fshehuar ironine u pergjigj se ajo do te 
bente cmos te ndalonte floten perandorake qe te plackiste anijet romake, por 
ajo nuk kishte mundesi qe ti jepte fund tradites pirate te Ilireve. Kjo 
pergjigje shkaktoi nje nervozizem nga ana e romakeve te cilet premtuan se 
Mbretet Ilire do te mesonin qe te permiresonin mardhenjet me shtetasit e 
tyre. Mbas kesaj pergjigje Teuta dhe obortaret e saj fyen dhe nxorren jashte 
konsujt Romake.
Ky gabim fatal diplomatik i Tutes u perforcua nga dergimi i 
saj i dy anijeve te cilat interceptuan anijet e konsujve Romake duke i mbytur 
ato dhe duke vrare te gjithe romaket. Mbas ketij veprimi Senati Romak 
unanimisht deklaroi lufte kundrejt Perandorise Ilire.
Megjitheqe deri ketu sjellja e Teutes mund te admirohej disi duke u 
cilesuar si nje shprehje krenarie, sjellja e saj e mepasme nuk mund te 
vleresohet ne asnje pikepamje. Mbasi Roma dergoi floten e saj drejt e ne 
Durres, Teuta nuk morri asnje mase per tu pregatitur dhe per te perballuar 
sulmin Romak. Perkundrazi, sapo mesoi per ardhjen e Romakeve, ajo menjehere 
braktisi Shkodren dhe u fsheh ne mbreterine fqinje Dardane sebashku me motren 
e saj Triteuta. 
Romaket arriten nje fitore te lehte. Natyrisht kur ushtria mesoi per 
arratisjen e Teutes, ata u diskrajuan dhe u shperndane duke i lene legjioneve 
romake nje porte te hapur per pushtimin e Ilirise.
Romaket nuk depertuan ne 
Iliri, por vetem moren nen kontroll portet e Durresit dhe Apollonise. Mirepo 
bisha romake tashme kish marre ere fitimit qe mund ti sillte pushtimi i 
Ilirise vecanerisht kur ky pushtim doli kaq i thjeshte.
Me vone Romaket do te 
ktheheshin ne Iliri kesaj rradhe per ta pushtuar krejt mbreterine ilire.
Nen 
komanden e nje mbreti renegat Maqedonas te quajtur Dhimiter Iliret do ti 
kunderviheshin Romes perseri, kesaj rradhe te pergatitur. Por mediokriteti i 
ketij komandanti nuk mund te krahesohej me mbretet fatkeqe Ilire Agron dhe 
Pirro. Mbas nje lufte te gjate romaket pushtuan Mbreterine Ilire duke marre 
Shkodren. Por ata u gabuan rrende kur menduan se Iliret do te pushtoheshin 
kollaj, Qendresa do te vazhdonte deri ne shekullin e IX Pas Eres se Re. 
Nen komanden e rebelit Bato, Peonet, fisi me luftarak ilir i cili banonte ne 
territorin e sotshem te Malit te Zi, do ta conin Romen ne buze te 
shkaterrimit.fficeffice" />


 

13.10.04 00:20


      Pirro i Epirit fficeffice" />


Pirro (296-272 para Krishtit.......Pirroja ishte ,ndoshta, Sundimtari
me i shquar i Epirit .Ai, si pasardhes i larget i Akilit, ishte biri i
Akidit. Kusheriri i Aleksandrit te Molosise, qe sundoi Moloset e
Janines. Fatkeqesisht Akidi u ngaterrua ne grindje politike familjare e
krahinore dhe, si rrjedhoje, ne fillim humbi mbreterine e pastaj edhe
jeten ne vitin 313 para Kr. i biri tij, Pirroja ne ate kohe vetem 6
vjec, u shpetua nga Glauku, Princi i fisit Ilir te Taulanteve. Ne
moshe te re ai hipi ne fron per nje kohe te shkurter, por u rrezua
prej tij dhe filloi karrieren ushtarake me Antigonin e Maqedonise,
Komandantin veteran qe kishte sherbyer me Aleksandrin e
Madh. Ne njeren nga betejat ai u kap rob dhe u dergua si peng ne
Aleksandri. Aty fitoi admirimin e Ptolemit, i cili i dha per grua te
bijen dhe ne vitin 296 para Kr.e vuri perseri ne fronin e mbreterise
se tij.
Pirro gezonte nam per fisnikerine dhe trimerine e tij ne beteje.
Epirotet e quainin "Shqiponje". Sipas nje tradite Shqipetare
pretendohet se emri "Shqipetare" (Bij te Shqipes) e ka origjinen nga
thenie e Pirros. Kur dikush levdonte zhdervjelltesine e levizjes se
trupave te tij, ai i pergjigjet me krenari se nje gje te tille ishte
normale, pasi ushtaret e tij Ishin "Bijte e Shqipes", keshtu qe livjet
e tyre. Natyrisht u shembellenin fluturimeve te madherishme te
mbretit te shpendeve. Sipas nje versioni tjeter, disi te ndryshem,
kur trupat e tij thurnin levdata sulmeve te tij te guxishme e te
shpejta dhe e quanin "Shqiponje" ai iu pergjigjej se ata ishin Flatrat
e tij , qe benin te mundur fluturimin e shpejte te shqiponjes . Thuhet
se kjo coi ne adoptimin e ketij emri , te cilin Populli shqiptar e perdor
edhe sot e kesaj dite. Pra jo "ALBANE" por "Shqipetare" ose "Bij te
Shqipes".


Pikerisht ne kete kohe kolonite te Korfuzit e te ishujve te tjere ne
Detin Jon nisen ta therrisnin fqinjin e tyre ne kontinent "Epir" (Toke
ne kontinent),per te dalluar ate nga banesa e tyre
ishullore. Gradualisht historianet greke e nxoren jashte perdorimi
termin "Molosia" dhe zune te perdornin emertime te tilla si
"Mbreteria e Epirit" ose "Pirro i Epirit". Sidoqofte, ky ndryshim emri
nuk ndikoi ne karakterin Pellazg apo Shqipetar te asaj krahine.
Epiri u shtri ne jug deri ne gjirin e Ambrakise (Artes). Ne fakt,
Gjeografi grek Straboni, shkruante se "per arkananiasit, qe jane
grek.kurse ne te majten ndodhen Nikopoja dhe Kasopia, qe jane
Epirote".   Pra , Straboni bente dallimin midis epiroteve dhe
grekeve. Ambrakia dikur kishte qen nje qytete i lulezuar, mirepo tani
ishte rrenuar. Pirroja "e zbukuroi ate me shume se cdo njeri tjeter
dhe e beri rezidencen e tij Mbreterore.
Pirroja njihej nga te gjithe si
nje princ i madh dhe i mire.
Ai zgjeroi territorin e vet duke ishullin e
Korfuzit dhe krahinat te Maqedonise. Ne ate atmosfere ku
mbizoteronte Lufta e vazhdueshme per pushtet midis Princave
krahinore dhe me ata kufij shume te luhatshem, qe percaktonin
juridiksionin e tyre, konflikti ishte i pashmangshem dhe i
perjetshem, thuhet se gjate nje beteje me faresisin e vet
Maqedon, ushtareve maqedonas u beri aq shume pershtypje
shembellimi i Pirros me Aleksandrin e Madhe ,saqe braktisen Mbretin
e tyre dhe u bashkuan me te. Dhe vertet, kur maqedonet e
rrezuan nga froni mbretin e tyre pazot. Demetrin, ata e ftuan Pirron
qe te sundonte edhe mbi Maqedonine. Mirepo, brenda shtate
muajve ai e kuptoi se maqedont krenare do te preferonin me mire
qe sundimtar Maqedonas me te keq maqedonas, sesa nje te mire
jomaqedonas. Prandaj hoqi dore vullnetarisht nga froni ne Vitin 287
para Kr.Pirroja enderronte te ngrinte nje perandori ne perendim, te
ngjashme me ate te propozuar 40 vjet me pare nga kusheriri i atit
te tij, Aleksander Molosi. Roma, qe tradicionalisht konsiderohet e
themeluar ne vitin 753p.e.s, ishte ngritur gradualisht si qytet-shtet
me i fuqishem ne Itali dhe, me pas, kishte bashkuar grupet e
ndryshme ne nje konfederate nen udheheqjen Romak. Si rrjedhoje,
ajo ishte bere gati nje republike e bashkuar. Mjaft e
fuqishme. Pushtimi i galeve apo i kelteve vershoi nga Veriu rreth
Vitit 400 para Kr..,duke e shkaterruar Romen pjeserisht me ane te
nje zjarri ne vitin 390 para Kr..dhe duke dominar nje pjese te
madhe te Italise per njefare kohe. Luftrat samnite te viteve
326-312 para Kr..dhe 299-291 para Kr..sapo kishin perfunduar kur
Pirroja nisi te hidhte nje sy nga Perendimii frymezuar ndoshta nga
ura portative qe kishte ngritur mbi Hellespont persiani Kserksi 200
vjet me pare, Pirroja, sipas Plinit, ishte i pari qe konceptoi nje ure te
ngjashme permes Adriatikut ne piken e tij me te ngushte, ne
ngushtincen e Otrantos.Rasti i volitshem erdhi ne vitin 282 para
Kr.Qyteti i pasur tregtar i Tarentit(Taranto) ne jug te Italise, nje
koloni Spartane, e kishte hale ne sy floten Romake ne portin e
vet (gje qe binte ne kundershtim me marreveshjen) dhe i kerkoi
ndihme Pirros .Pa pritur qe te zgjidhte problemet inxhinjerike te
ures, ai shfrytezoi medoten konvencionale, duke kaluar me anije
permes Adriatikut.25.000 trupa. Pervec 3000 kalores, ai mori dhe 19
elefante lufte, kafshe gjigande te cilat italianet i shihnin per here te
pare. Kur pane ushtrine romake qe afrohej Tarentit ia dhane Pirros
komanden supreme te forcave antiromake, duke preferuar qe me
mire t"i nenshtroheshin Pirros pellazg, sesa Romakeve Barbare. Ne
fillim, Pirro i shkroi konsullit Romak, Valer Levinit,duke i kerkuar qe te
vepronte si arbiter midis Romes dhe Tarentit. Mirepo konsulli ia preu
shkurt.duke i thene qe te shihte punet e veta e te kthehej ne
Epir. Kur prapavija romake kapi nje spiun Epirot, Levini i tregoje atij
legjionit gjate nje loje stervitore dhe pastaj e leshoi qe ti thoshte
Pirros se, nese e brente kureshtja per ushtaret dhe taktikat
romake, duhej te shkonte e t"i shihte me syte e vet.
Ne betejen qe u zhvillua me pas ne Heraklea, afer Tarentit(280 para
Kr.)Pirroja u ndesh me nje ushtri Romake dy here me te madhe se
ushtria e tij dhe doli Fitimtar. Mirepo, ai humbi aq shume oficere dhe
ushtare, saqe thirri:"Edhe nje beteje tjeter si kjo dhe me duhet te
kthehem vetem ne Epire"Prej ketej lindi edhe shprehja "Fitore si e
Pirros'.
Ky ishte kontakti i pare ushtarak i Romes me Boten Greke ne
lindje. Por jo i fundit. Duke shpresuar per paqen dhe Lirine e
bashkesive greke ne Itali. Pirro dergoi ne Rome ministrin e tij me te
zote ne artin e oratorise, Linean, kujtesa fenomenale e ketij te
durguari e habiti Plinin, pasi ai "Kishte fiksuar emrat e senatoreve dhe
te kaloresve romake vetem nje dite mberritje ne Rome. Por Roma
nuk pranoi te hynte ne bisedime, prandaj Pirro marshoi drejt
kryeqytetit, i cili mbrohej nga ushtria dhe milicia. Ne pamundesi qe ta
pushtonte qytetin, ai u kthye mbrasht qe te kalonte dimrin ne
Jug. Gjate rruges, leshoi roberit romake te veshur e te mbathur dhe
me para, duke u thene qe te ndermjetesonin per paqen ne emer te
tij. Nderkohe, Kartagjena pranoi ti vinte ne ndihme Romes me nje
aleance ushtarake, duke shpresuar qe te zgjeronte zoterimet e saj
ne Sicili.
Kjo e alarmoi shume kolonine greke te Sirakuzes, e cila iu
lut Pirros per ndihme ushtarake kunder Kartagjenes. Pirroja nuk priti
qe ti thonin 2 here. Ai u hodh ne Sicili ne Vitin 278 para Kr..dhe me
stragjedine e tij te shkelqyer arriti t"ua rimerrte Kartagjenasve
pjesen me te madhe te ishullit. Fatkeqsisht ai u perpoq te sundonte
mbi keta greke liridashes po aq arbiterisht sa edhe Ptolemi mbi
Egjiptin, prandaj greket nuk mund ta duronin dot. Ata e hodhen
poshte oferten e tij qe te behej mbreti i tyre:disa prej tyre
preferonin me mire Kartagjenen sesa regjimin ushtarak. Dionisi i
Halikarnasit,qe duhe te jete ndikuar si historian nga origjina e tij
greke dhe nga ambienti romake ku jetonte, ia hodhi fajin Pirros. Ai
shkruante se Pirroja u soll ne menyre arrogante e tiranike, ashtu si
shtypersit e tyre italiane, duke konfiskuar pasurite dhe duke
shperndare ofiqe te larta per miqte e kapitenet e tij. Ai internoi, e
madje ekzekutoi njerez te shquar me akuza te sajuara, fyu ndjenjat
e Popullates duke plackitur thesaret e paruajtura ne tempujt e
tyre. Kur u terhoq ne drejtim te Tarentit, ererat e terbuara
shkaterruan disa nga anijet e tij, midis te cilave edhe ato qe
nbartnin thesarin e popullit. Megjithate avantazhet e shumta qe
kishte, Pirroja e humbi betejen tjeter"per shkake te zemerimit te
perendeshes". Kjo ishte beteja joperfundimtare e Bevenetos. Pas
kesaj, ne vitin 275 para Kr..ai u kthye ne atdhe, duke lene pas nje
garnizon ne Tarent, por duke e lene ne Itali ne duart e Romakeve. Jo
vetem Epiri, por edhe Greqia dhe gjithe Lindja po beheshin tashme
te te vetedijshem per fuqine e re qe po ngirhej ne Perendim.
Edhe Ptolemi i Egjiptit po perpiqej te zgjeronte kufijet e tij. I
pakenaqur me kontrollin e rrugeve detare ne Egje, ai nxiti
kryengritje ne Greqi e Maqedoni. Ne fakt, Pirros iu mbush mendja
fare lehte per te pushtuar Maqedonine nga perendimi, por kjo nuk
dha ndonje rezultat te madhe. Nderkohe, ILIRINE nuk mund ta
sulmonte, pasi mbreti i saj Glauku,e kishte strehuar qe te vogel dhe
e kishte ndimuar te hipte ne fronin e MOLOSISE qe ne moshen 12
vjecare. Keshtu,ai i drejtoi armet kunder Greqise. Depertoi ne lindje
deri ne Argosine Pelopenezit dhe u step nga frika kur pa argivet
nuk donin te pranonin brenda mureve te qytetit.
Pikerisht aty ,ne
Argosin pellazg,ne vitin 272 Para Kr..karriera e tij do merrte
fund. Ashtu si heroi i tij Aleksandri i Madhe, qe e kishte mbyllur
karrieren e tij te shkelqyer ne menyre aq te lavdishme me turp ne
muret e Argosit.kur nje grua e zemeruar do t"i hidhte nje tjegull
nga catia e do ta linte te vdekur ne vend! Ne vepren e tij Historia
Natyrore, Plini shkroi per nje dukuri shume te pazakonte qe ndodhi
ne Rome."Dite qe Vdiq Pirroja,kokat e prera te kafsheve te flijuara
rrokullisen ne toke,duke lepire gjakun e tyre.shenje kjo
jashtzakonishte e mbare" Nje bust, te cilin studiuesit e identifikojne si
me ate te Pirros, u gjet ne Herkulan,ne rreze te malit te Vezuvit, dhe
ruhet ne Muzeun Arkeologjik Kombetar te Napolit.
Aleksandri (272-?Para Kr.)
Vendin e Pirros e zuri i biri, Aleksandri, i cili pati grindje te
vazhdueshme me MAQEDONINE. Sidoqeofte, eshte domethenes fakti
qe asnjera nga keto mbreteri te hershme Shqipetare nuk kerkoi
aleance me Greqine per te luftuar kunder tjetres.
Copezimi (?-168 para Kr..)
Pas Aleksandrit, Epiri u nda misdis nje numri prinash fisnore, te cilet i
qeverisnin krahinat e tyre si mbreteri te vogla.
Shume prej tyre
moren anen e Perseut te Maqedonise ne luften e tij kundra
Romes. Rrjedhimisht, senati i zemeruar Romak e urdheroi gjeneralin e
sapoemeruar, Emil Paulin, te autorizonte ushtaret e tij qe, si
ndeshkim, te placiksnin qytetet e Epirit. Pas betejes se Pidnes
trupat Romake shkaterruan 70 qytete Epirote,pjesa me e madhe e
te cileve i perkiste fisit te molosve,dhe kishin si skllever 150.000
banore. Shumica e tyre u transportuan ne Itali. Nje shekull me vone
Straboni shkruante se, ndonese zonat fshatare ishin te ashpera e
plot me male, " I Gjithe Epiri dhe Iliria dikur ishin teresisht te
populluara. Tani pjesa me e madhe ka mbetur e shkrete, kurse zonat
e banuara jane katandisur ne fshatra ose ne rrenpja.
Madje edhe
Orakulli i Dodones ka mbetur pothuajse i braktisur fare. "Deshmi te
heshtura te hakmarrjes te eger te Romes mbi Epirin u gjeten 2000
vjet me vone, kur germimet ne Antigonea te Gjirokastres nxoren ne
drite nje shtrese goxha e trashe prej hiri, te mbetur nga zjarri qe
rrenoi plotesisht kete qytet dhe 69 te tjere si ai.....(Pjese te
marura nga Libri "Populli Shqipetar nga lashtesia deri ne vitin
1912" i shkruar nga Edwin.E.Jacques.


 

13.10.04 00:20


fficeffice" />


Kultura Tradicionale n? Shqip?ri


N? Shqip?ri njihen dy grupime t? m?dha etnografike, t? konsoliduar q? nga mesi i shek.XVIII, q? jan?: Geg?ria n? veri t? lumit Shkumbin dhe Tosk?ria n? jug t? tij. Geg?ria p?rb?hej nga Geg?ria e mir?fillt?, Dukagjini apo Leknia, Mal?sia dhe Fushat Bregdetare t? Veriut, kurse n? Tosk?ri b?nin pjes?: Tosk?ria e mir?fillt?, Myzeqeja, Lab?ria e ?am?ria. Natyrisht, p?rbrenda k?tyre krahinave etnografike ekzistonin edhe ndarje t? tjera m? t? vogla.
M?nyra e jetes?s n? fshat ? Doke e zakone
Vendbanimet n? Shqip?ri, qysh n? mesjet?, kishin arritur nj? stabilitet dhe kishin kufij t? p?rcaktuar mir?, q? ndanin nj? fshat nga t? tjer?t. Kufijt? sh?noheshin me gur? t? m?dhenj t? ngulur n? tok?, me grumbuj plisash, me rrjedh?n e p?rrenjve e t? lumenjve, me shenja n? trungjet e drur?ve, atje ku kishte pyll, etj. L?vizja e k?tyre shenjave konsiderohej nj? faj shum? i r?nd?. ?do fshatar i njihte mir? kufijt? e fshatit t? vet dhe mund t?i tregonte me leht?si, duke p?rmendur toponimet p?rkat?se.
P?rbrenda kufijve t? fshatit, p?rfshiheshin trojet e banesave e p?rqark tyre oborret e kopshtijet, pastaj vinin arat ose tokat e punuara dhe m? tej kullotat dhe pjesa e malit a e pyllit, q? i p?rkiste fshatit. Kjo ndarje e territoreve t? fshatit, n? shum? zona t? Shqip?ris?, ruhej ende mjaft mir? deri n? vitet e Luft?s s? Par? Bot?rore, sidomos atje ku mbizot?ronte fshatar?sia e lir?. Pron? plot?sisht private, mbi t? cil?n fshatari dispononte krejt?sisht, ishin trojet e banesave dhe kopshtijet, kurse tokat e mbjella ishin n? disponim t? tij, deri sa ishin nen kultur?. Pasi mblidhej prodhimi bujq?sor, tokat liroheshin dhe kushdo mund t? l?shonte bag?tin? p?r t?i kullotur, t? tjera toka q? shfryt?zoheshin s? bashku, pra fshat?e, ishin toka djerr? n? v?rri, kullotat e mali dhe sidomos, burimet ujore p?r vaditjen e tokave t? mbjella, q? b?hej sipas nj? rradhe rrept?sisht t? caktuar p?r ?do familje.
Vendbanimet fshatare, n? p?rgjith?si, i jan? p?rshtatur klim?s dhe relievit ku jan? vendosur. Fshatrat m? t? ulta jan? ato t? Fushave Bregdetare, kurse fshatrat m? t? larta arrijn? deri n? 1400 metra mbi nivelin e detit dhe ndodhen n? rrethin e Kor??s e at? t? Kuk?sit. Banesat e nj? fshati mund t? ishin t? grumbulluara ose t? shp?rndara, madje n? disa zona edhe shum? t? shp?rndara. Sidoqoft?, fshati kishte nj? qend?r shoq?rore, rreth s? cil?s gravitonte aktiviteti i njer?zve n? koh?n jasht? pun?s dhe kjo mund t? ishte nj? shesh i vog?l pran? nj? rrapi a nj? lisi shekullor, dyqani i ndonj? bakalli ose oborri i nj? nd?rtese kulti (kishe a xhamie). N? gjysm?n e dyt? t? shek.XX, n? shumic?n e fshatrave, fondi i banesave pothuaj u p?rtri, duke ndryshuar tipet e banesave tradicionale t? m?parshme. U b?n? edhe shum? nd?rtime social-kulturore, si shkolla e kopshte f?mij?sh, sht?pi e vatra kulture, nj?si tregtare, etj.
Nga p?rllogaritjet e historian?ve ka dal? se, n? shek.XV, n? Shqip?ri, mesatarja e sht?pive p?r ?do fshat, ishte 21; mesataren m? t? lart? e kishte rrethi i Elbasanit, me 38 sht?pi, i ndjekur nga rrethi i Kor??s, me 28 sht?pi p?r fshat. Deri n? ?erekun e par? t? shek.XX, rreth 80% e popullsis? punonte e jetonte n? fshatra, shumica e t? cilave kishin nga 20 sht?pi af?rsisht, dhe 3% e fshatrave kishin mbi 1000 banor?. N? 50-60 vitet e fundit, p?rqindja e popullsis? fshatare ndaj popullsis? s? p?rgjith?shme, ra ne 64%, megjith?se qeveria e koh?s synonte q? fshati t? mos braktisej. Pra, mund t? pohojm?, se pesha e kultur?s fshatare ndaj asaj qytetare, ?sht? ende e ndjeshme.
Gjat? shek.XX e sidomos pas Luft?s s? Par? Bot?rore, m?nyra e jetes?s n? fshatin shqiptar p?soi ndryshime t? r?nd?sishme. E megjithat?, n? jet?n familjare, si edhe n? jet?n shoq?rore, vazhduan t? ruhen festa popullore me forma t? ndryshme arg?timi dhe n? nd?rgjegjen e njer?zve u ruajt?n shum? pasuri shpirt?rore, t? manifestuara n? folklorin gojor e muzikor t? krahinave t? ndryshme, sidomos n? epik?n legjendare e at? historike, edhe pse hynin vazhdimisht shum? ide e shije t? reja, me an? t? mjeteve t? reja t? komunikimit masiv.
N? ambientin fshatar shqiptar, familja ka ende stabilitet t? mir? dhe kohezion t? bazuar n? jet?n ekonomike t? saj. P?rsa i p?rket struktur?s s? saj, mund t? thuhet se ajo tashm?, ?sht? thjeshtuar mjaft. N? pjes?n m? t? madhe t? vendit, familja p?rb?het nga ?ifti i t? martuarve me f?mij?t e tyre beqar?. Vajzat e martuara jetojn? n? familjen e burrit. Djemt? e martuar, pak koh? pas martese, ve?ohen nga familja e prind?rve dhe jetojn? m? vete, por n? shum? raste, djali m? i vog?l mbetet n? sht?pin? e prind?rve dhe jeton me ta. K?shtu, mesatarja e frym?ve p?r familje ?sht? 5-6 vet?, por ka fshatra, ku kjo mesatare ?sht? m? e ul?t. Megjithat?, n? kujtes?n e njer?zve t? moshuar, ruhen raste familjesh t? m?dha, ku v?llez?rit e martuar e f?mij?t e tyre jetonin s? bashku. N? k?to familje kishte detyrimisht nj? rregull strikt n? ndarjen e pun?ve dhe t? detyrave p?r t? gjith?. Atje ruheshin m? gjat? edhe doke e zakone t? dikurshme t? jet?s familjare, praktika e rite pagane, etj.
N? ritet e besimet q? kan? t? b?jn? me ciklin e jet?s, pra me lindjen, martes?n e vdekjen, studjuesit q? jan? marr? me to, kan? mundur t? hetojn? edhe rite t? lashta, t? cilat, sado t? zbehta, jetojn? aty-k?tu. K?to jan? kryesisht rite p?r t? ndjell? mbar?si p?r familjen e ?iftuar e ?iftet e reja, q? t? shtohen e t? ken? sidomos trash?gimtar? meshkuj. Nd?r zakonet e vdekjes, mund t? sh?nojm? se deri n? Luft?n e Dyt? Bot?rore, n? disa krahina ruhej vajtimi me ?ligje? (k?ng? mortore).
Mjaft rite e besime t? tjera lidhen me data t? caktuara t? nj? kalendari t? vjet?r popullor dhe sipas studjuesve, kan? t? b?jn? me kulte t? her?shme blegtorale e bujq?sore. Bie fjala, Dita e ver?s apo 1 Marsi, sh?nohej nga nj? pastrim i p?rgjithsh?m ritual i banesave dhe i oborreve dhe m? n? fund, jo vet?m u vihej zjarri plehrave t? mbledhura gjat? k?tij pastrimi, por n? at? zjarr hidheshin edhe vet? fshesat e vjetra, p?r t? filluar stin?n e re me fshesat e reja, pra ?sht? fjala p?r nj? rit purifikator, Dikur, n? fshatra, Dita e ver?s pritej me shum? g?zim, sidomos nga f?mij?t. Dita e Sh?n Gjergjit (23 Prill), ishte gjithashtu nje fest? e shoq?ruar me rite e praktika zbavit?se. Atmosfer? g?zimi e hareje n? fshat krijonin edhe zjarret e m?dhenj, q? ndizeshin n?p?r oborre e n? kryq?zime t? rrug?ve m? 22 Qershor, Dit?n e Sh?n Gjonit. Rite shum? interesante shoq?ronin dikur n?p?r mal?si fest?n e ?buzmit? n? nat?n e solsticit t? dimrit.
Shum? festa t? motmotit lidheshin me jav?n bujq?sore e blegtorale, si ishin p?rfundimi korrjeve, qethja e dh?nve, kthimi i barinjve nga kullotat verore, etj.


Mite e besime popullore
Nj? aspekt me interes i kultur?s popullore shqiptare kan? qen? padyshim, mitet, supersticionet e besimet fetare. Dihet historikisht, se feja e krishter? filloi t? p?rhapej ilegalisht n? Iliri, q? n? shekullin e par? t? er?s son?. Ungjill?zimin e saj e filloi Sh?n Pali dhe e p?rfunduan misionar?t latin?. Kjo shpjegon faktin, se p?rse n? gjuh?n shqipe, terminologjia fetare e krishter? ?sht? e burimit latin, si n? Veri e n? Jug. Me p?rhapjen e myslimanizmit, e sidomos nga shek.XVII e k?tej, lind?n disa fenomene t? ve?anta, si kriptokristianizmi n? disa fshatra n? rrethin e Elbasanit (n? krahin?n e Shpatit), q? vazhdoi deri n? Shpalljen e Pavar?sis? m? 1912. Por n? shek.XIX, edhe n? disa zona t? Shqip?ris? Veriore (psh n? Lur?), kishte familje t? p?rziera n? pikpamje fetare: disa pjes?risht katolik? e disa t? tjer? mysliman?. Nga Lufta e Par? Bot?rore ka ardhur duke u rritur edhe numri i atyre, q? nuk i ndjekin rregullisht praktikat fetare. N? k?t? kuad?r historik, nuk ?sht? e v?shtir? t? kuptohet, se si u b? e mundur q? t? ruhej deri n? shekullin ton? nj? p?rzierje e traditave t? lashta pagane, me element? t? krisht?rimit e t? myslimanizmit.
Nd?r mitet m? t? lashta t? ruajtura aty-k?tu deri n? fillim t? shek.XX, ishte sigurisht
kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e t? vatr?s (sepse vet? dielli ?sht? burim drite e ngroht?sie), si edhe me kultet bujq?sore e blegtorale (sepse jeta e ?do gjallese n? tok? varet nga dielli). Ruhej gjithashtu, nderimi p?r disa maja malesh, q? adhuroheshin, si ?maja t? diellit?. K?shtu, n? data t? caktuara, b?heshin pelegrinazhe n? disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lum?s, ?uka e Tomorrit, k?ndravica, etj. N? k?to festa ndizeshin zjarre t? m?dhenj n? pritje t? lindjes s? diellit dhe besohej se ata ia shtonin fuqin? diellit. Le t? kujtojm? k?tu, se mallkimi m? i fort? q? ndeshim n? epik?n legjendare p?r kund?rshtarin e heroit, ?sht?: ?T?u shkimt hisja e diellit?.
N? shum? vise shqiptare ka patur gjurm? t? nj? ?kulti t? gjarp?rit?, ve?an?risht, p?r gjarp?rin e boll?s e sht?pis? q? konsiderohej si nj? hyjni mbrojt?se. Kulti i gjarp?rit ka qen? shum? i njohur edhe tek Ilir?t e lasht?sis? e sidomos tek dalmat?t. N? malsit? tona, dikur mendohej se ?do sht?pi e kishte gjarp?rin e vet mbrojt?s.
N? epik?n legjendare flitet edhe p?r figura t? tjera mitologjike mbrojt?se t? njeriut, si ishin or?t dhe zanat a shtojzovallet. Ora mund t? merrte n? mrojtje personin, familjen, por edhe gjith? fisin. Zanat ishin gra t? bukura, por edhe trime e luft?tare. Besohej, se ato banonin n? shpella mes pyjesh, pushonin n? mrize, pran? burimeve ose n? maja malesh. Studjuesit e mitologjis? mendojn?, se zana ka lidhje me nj? per?ndi ilire t? pyjeve e t? burimeve q?, n? interpretimin romak mori emrin Diana.
Dragoi p?rfytyrohej si nj? qenie e mbinatyr?shme, me fuqi t? jasht?zakonshme. B?ma e tij kryesore ishte t? lironte ujrat, q? i kishte z?n? ku?edra. Besohej, se dragojt? luftonin sidomos n? koh? furtunash t? m?dha, duke p?rdorur topuzat, heshtat, shigjetat, gur?t me brima, por sidomos parmendat e zgjedhat. Ata mund t? shkulnin edhe drur? t? m?dhenj e gur? t? malit.
Ku?edra, p?rfytyrohej si nj? qenie mitologjike, q? mish?ronte forcat e verbra shkat?rruese t? natyr?s. Thuhej, se ajo ishte si nj? gjarp?r i madh me 3, 7, 9 ose 12 koka, q? mund t? villnin zjarr. Zinte vend pran? burimeve, ndalonte ujin dhe i linte njer?zit t? vuanin.
Ka pasur padyshim edhe figura t? tjera interesante n? mitologjin? shqiptare, q? nuk mund t? arrijm? t?i p?rmendim k?tu, ashtu si ka patur edhe supersticione mbi magjit?, syrin e keq, parashikimin e s? ardhmes, etj.
Arti fshatar e zejtarit? artistike
Zhvillimi i artit fshatar dhe i zejtarive artistike n? tre-kat?r shekujt e fundit n? Shqip?ri, ka q?n? i lidhur ngusht? me kushtet historike e shoq?rore t? vendit, si ishin pushtimi i gjat? osman me pasoja t? r?nda n? plan fetar e kulturor, shtypja komb?tare e shoq?rore e ushtruar gjat? k?tij sundimi t? huaj, etj. K?to kushte t? v?shtira penguan lul?zimin e artit n? shum? fusha, si n? arkitektur?n monumentale, n? skulptur?, etj. dhe e ndrydh?n p?r nj? koh? artin vendas n? sfera m? t? kufizuara si jan? artet minore. N? pamund?si p?r t? trajtuar t? gjitha fushat e arteve t? aplikuara popullore, m? posht?, po flasim shkurtimisht vet?m p?r disa prej tyre.
N? fshatin shqiptar, tradita e punimit dhe e zbukurimit t? objekteve t? vogla prej druri nga vet? fshatar?t p?r nevoja t? jet?s s? p?rditshme, aty-k?tu, u ruajt e gjall? edhe n? gjysm?n e par? t? shekkullit XX. K?shtu, barinjt? zbukuronin krraba e kupac?, furka, boshte, etj. Nd?rsa t? tjer?, fshatar? m? t? stervitur, punonin shkambe e karrige me forma tradicionale, si ishin ato t? Dukagjinit, t? Puk?s, t? Mirdit?s, etj., apo djepa p?r f?mij?, vegla muzikore e sidomos arka p?r paj?.
N? disa krahina t? vendit, punimi i drurit kishte arritur t? ngrihej n? zejtari artistike.
Nga shekujt XIII-XIX, kemi ekzemplar? gdh?ndjesh n? dru, q? t?rheqin edhe sot admirimin ton?, si interiore nd?rtesash kulti, interiore banesash fshatare e qytetare, etj. Nj? nga ekzemplar?t m? t? p?rkryer ?sht? padyshim ikonostasi i kish?s ortodokse t? fshatit Leus? t? P?rmetit, i punuar n? fund t? shekullit XVIII. Atje, sfondi vegjetal ?sht? mbizot?rues, por me deg?t e gjethet e shumta, nd?rthuren edhe figura kafsh?sh reale e fantastike, zogj e simbole t? ndryshme kristiane.
Punime t? shquara n? dru gjenden edhe n? interiore banesash, kryesisht tavane, dollap? muri. kapak? dritaresh, trapazane, n? qytete si Gjirokastra, Berati, Elbasani, Shkodra, Prizreni, etj.
Tradit?n e punimit t? argjendit e gjejm? n? lul?zim t? plot? n? shekujt XVII-XVIII. Edhe sot, ruhen ve?an?risht n? koleksione muzeale, objekte argjendi me mbishkrime t? datuara e me prejardhje nga qendra t? ndryshme qytetare t? vendit, si Shkodra, Elbasani, Berati, Voskopoja, etj. Ato jan? shum? her? t? nj? cil?sise t? lart? artistike, qofshin kulti, si kryqe, potir?, kapak? ungjijsh, etj., qofshin objekte laike, si stoli trupi, pajisje sht?piake, etj.
Mjeshtrat e talentuar argjendar? t? qyteteve, gjat? shekujve XVIII-XIX, kan? punuar p?r t? veshur me pafta argjendi nj? numur shum? t? madh pushk?sh t? gjata, koburesh, jatagan?sh, vezmesh, qe konsideroheshin si pajisje t? nevojshme t? ?do burri, nga t? cilat, nj? numur i mir? ruhet ende n?p?r muzet? e vendit. Madje, ka shum? prej tyre, q? jan? edhe t? lara me ar.
Midis t? gjitha objekteve prej argjendi t? ekzekutuara me teknika t? ndryshme (me t? rrahur, me t? derdhur, etj), fines? t? ve?ant? paraqesin punimet me filigran?, qe ishin m? fort nj? specialitet i mjesht?rve argjendar? t? qyteteve t? veriut se sa i atyre t? jugut.
Grat? fshatare n? Shqip?ri, prej shekujsh jan? marr? me endjen e p?lhurave t? ndryshme, q? sh?rbenin qoft? si pjes? veshjeje, qoft? si pajisje sht?piake (dyshek?, peshqir?, shtroje, mbulesa, piceta duarsh, m?salla tryeze, etj).
N? Shqip?ri, p?lhurat e m?ndafshta jan? punuar e p?rdorur m? shum? se n? vende t? tjera t? Ballkanit, ndoshta sepse edhe klima e favorizonte rritjen e krimbit t? m?ndafshit, meqen?se n? disa zona ishte mjaft i p?rhapur mani i bardh?.
Tekstilet e leshta, t? ekzekutuara me nj? varg teknikash t? ndryshme pune, p?rdoreshin gjer?sisht dhe ruanin shum? karakteristika lokale, q? i b?nin punimet e nj? krahine t? dalloheshin nga ato t? krahinave t? tjera.
T? tjera pun?dore me interes, ishin thurjet e ndryshme me shtiza, ojat e dantelat e sidomos qendisjet e shum?llojshme, q? nga qendisjet e thjeshta fshatare deri tek qendisjet e mahnit?shme e virtuoze, me fije m?ndafshi ose ari t? mjeshtrave qendistar? t? disa qyteteve, dhe m? her?t, edhe pran? manastireve t? koh?s. Midis pun?ve t? tyre, kemi edhe ekzemplar? t? rrall?, si ?sht? rasti i Epitafit t? madh t? Glavenic?s (pran? Beratit), q? mban dat?n 1373, si dhe t? tjera qendisje laike e fetare me interes t? ve?ant?.
Kostumet tradicionale
Veshjet popullore, jan? pa dyshim nj? nga manifestimet m? t? fuqishme t? kultur?s tradicionale. Ato jan? trash?guese e transmetuese t? shum? element?ve, q? vijn? nga lasht?sia dhe nga koha e mesme, por jan? nj?koh?sisht edhe shprehje e marr?dh?nieve kulturore me popuj t? tjer? gjat? shekujve.
Tipet kryesore t? veshjeve popullore shqiptare p?r burra jan?: kostumi me fustanell?, kostumi me k?mish? t? gjat? e dollam? (cibun), sip?r kostumi me tirq dhe ai me poture (pantallona t? shkurtra deri te gjuri). Pra, n? Shqip?ri, burrat kan? mbajtur si veshjet n? form?n e nj? fundi t? gjer?, ashtu edhe ato n? form? pantallonash, por t? parat kan? dal? nga p?rdorimi m? her?t se t? tjerat. Pjes?t m? t? zbukuruara ishin jelek?t dhe xhamadan?t e kostumit festiv. Burrat shqiptar? mbanin edhe stoli t? ndryshme argjendi, si jastek? gjoksi, sumbulla dekorative tek jelek?t, unaza, pipa e kuti cigaresh, por mbi t? gjitha, arm?t e brezit e t? krahut, q? ishin gjithnj? t? stolisura pasurisht.
P?r gra, tipet kryesore t? veshjeve, ishin: kostumi me xhublet? (nj? fund n? form? k?mbane), kostumi m? k?mish? t? gjat? e xhok? shajaku sip?r, kostumi me dy futa t? vendosura mbi k?mish?n e gjat?, nj?ra p?rpara e tjetra prapa dhe kostumi me mb?shtjell?se (nj? fund i hapur, i mbledhur tek beli me rrudha ose pala).
N? veshje, ngjyrat e zbukurimet ndryshonin simbas mosh?s. P?r t? vegj?lit e t? rinjt?, kostumi krahinor mund t? ishte m? i thjesht?. Ndryshe nga popuj t? tjer? t? Ballkanit, n? Shqip?ri, vajza q? kishte arritur mosh?n e martes?s, duhet t? vishej thjesht? e pa stoli, flok?t t?i mbulonte mir? me nj? shami dhe t? mos vishte rrob? t? kuqe. Kostumi i martes?s ishte varianti m? i pasur i veshjes s? krahin?s, si p?r nuset edhe p?r dh?ndur?t. P?r nuset, stolit? metalike ishin t? pamungueshme, madje, p?rdoreshin edhe me tepri, sepse k?tu, me sa duket, kishte rend?si jo vet?m funksioni i tyre estetik, por edhe funksioni magjik q? u atribuohej. P?r nuset, r?nd?si t? ve?ant? kishte zbukurimi i kok?s. Disa vjet pas martese, veshja fillonte t? leht?sohej nga zbukurimet.
T? vdekurit i visheshin, sipas zakonit, ish rrobat m? t? mira. N? veshjet popullore, shenjat e zis? ishin t? pakta, grat? mund t? vishnin praptas ndonj? nga pjes?t m? t? zbukuruara t? kostumit, psh. xhok?n a p?rparjen.
Studimet e deritanishme, kan? treguar se pjes?t p?rb?rese t? veshjeve tradicionale, nuk kan? t? gjitha t? njejt?n mosh?. Ka pjes?, q? t? kujtojn? veshjet mesjetare, me ndikime bizantine e orientale, t? tjera q? vijn? si nj? jehon? e koh?s antike, por ka edhe element?, q? mund t? lidhen me kultur?n ilire. Mund t? p?rmendim k?shtu analogjit? e verejtura midis linj?s popullore dhe ?dalmatik?s? ilire, apo midis kapu?ave, strukave (shalleve), opingave, etj. dhe elementeve respektiv?, t? p?rdorur nga ilir?t. Fal? k?tyre elementeve t? trash?guar nga kultura ilire dhe ajo e arb?rve t? mesjet?s, gjat? zhvillimit t? tyre historik, veshjet popullore kan? arritur t? fitojn? nj? varg tiparesh origjinale, q? marrin vlerat e nj? treguesi etnik, i cili i dallon veshjet shqiptare nga ato t? popujve t? tjer?.


 

13.10.04 00:19



SULEJMAN VOKSHI (1815 - 1890)fficeffice" />


Veprimtar dhe figur? e shquar e Lidhjes Shqiptare t? Prizrenit (1878 ). Hero i Popullit. Lindi n? Gjakov? nga nj? familje me tradita komb?tare. Veprimtarin? patriotike e filloi q? n? mosh? djaloshare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit e gjeti t? p?rgatitur n? t? gjitha drejtimet si luft?tar e udh?heq?s i shquar popullor dhe me koncepte t? qarta politike. Ishte nj? nga nism?tar?t e themelimit t? saj dhe gjat? veprimtaris? s? Lidhjes nj? nd?r udh?heq?sit kryesor? politik? e ushtarak?, an?tar i Komitetit Qendror dhe p?rfaq?sues konsekuent i krahut revolucionar t? saj.


Qeveria e p?rkohshme e Lidhjes e ngarkoi me detyr?n e udh?heq?sit ushtarak t? forcave t? armatosura t? ushtris? komb?tare t? saj. Ishte edhe kryetar i komisionit t? t? ardhurave dhe t? financave. Ishte drejtues i Deg?s s? Lidhjes p?r Gjakov?n dhe nj? nga organizator?t e ngjarjeve t? Gjakov?s q? shpun? n? vrasjen e marshalit osman Mehmet Ali Pash? Maxharit. Si an?tar i Shtabit ushtarak t? Lidhjes, Sulejman Vokshi ishte nj? nga udh?heq?sit e luft?tar?ve shqiptar? n? betejat p? mbrojtjen e Plav?s e Gucis?, q? shpun? n? shpartallimin e forcave t? Malit t? Zi. Forcat e Lidhjes n?n komand?n e tij brenda nj? kohe t? shkurt?r e shtrin? pushtetin popullor-aministrativ e ushtarak t? Lidhjes n?: Shkup, Prishtin?, Lum?, Mitrovic?, Guci, Vusht?rri, Preshev? etj. N?n drejtimin e tij si kryetar i shtabit t? forcave shqiptare dhe me pjes?marrjen e tij direkte u zhvillua edhe lufta heroike p?r mbrojtjen e Lidhjes n? Shtimje e Slivov?, kund?r forcave osmane t? Dervish Pash?s.


Edhe pas thyerjes s? Lidhjes Shqiptare t? Prizrenit, Sulejman Vokshi e vazhdoi q?ndres?n kund?r pushtuesit osman. U kap me pabesi. Pushteti osman e konsideroi si nj? nga udh?heq?sit m? t? rreziksh?m t? Lidhjes, prandaj e denoi me vdekje. Por, para presionit t? L?vizjes Komb?tare Shqiptare u detyrua ta liroj? pas burgimit.


Sulejman Vokshi radhitet nd?r udh?heq?sit e luft?tar?t konsekuent? t? popullit shqiptar n? luft?n p?r realizimin e sigurimin e unitetit komb?tar e shtet?ror. Vdiq n? vitin 1890 n? Gjakov?.


 


 

13.10.04 00:15



Ali Pashe Tepelena fficeffice" />


  Luani i Janines
                                            


Shekulli i XVIII i gjeti trevat Shqiptare ne nje kohe atonomie te theksuar nga pushteti Osman i Stambollit dhe pa nje fuqizim te madh te bejlereve dhe pashallareve Shqiptare ne qeverisjen e tyre ne Shqiperi. Shqiptaret qe tashme kishin krijuar ne Stamboll lidhje te forta politike, krijuan edhe ne Shqiperi baza te forta autonomie, ku familje te ndryshme Shqiptare, si ato te Vlorajve, Velebishtajve, Ngurzajve etj filluan qe te bejne nje politike autonome nga Stambolli. Shekulli i XVIII pa ne Shqiperine e Jugut qytetin e Janines qe te marre rrolin e kryeqytetit te Shqiperise ku lojerat politike mes pashallareve Shqiptare u zhvillonin, ne kete qytet qe ishte nder me kozmopolitanet dhe me i zhvilluari ne te gjithe Ballkanin. Grindjet e Pashallareve Shqiptare per kontrollin e Janines, arriten pike vendimtare te tyre, kur Janina ra ne duar te Pashait Mehmet Karakushi ku morri tipare te nje pashalleku dhe u shkeput nga sanxhaku i Terhalles. Vdekja e Mehmet Pashes, e la qytetin e Janines ne vakum, te cilin e shfrytezoi Ali Tepelena,qe u mbiquajt ?Asllan? apo Luani i Janines, dhe qe me pas morri edhe titullin Pasha. Ali Pashe Tepelena, personi qe aq shume preku penen e orientalisteve Evropjane, coi inspiratat e Shqiptareve, u be sebep i fitores se Grekerve, dhe qe aq shume shqetesoi Sulltanet e Stambollit.


 


 



Ali Pashe Tepelena


me pamje Luani


Karriera


Nuk asnje dyshim se figura me e rendesishme dhe me e famshme e historiografise Shqiptare neper kohera eshte figura e Ali Pashe Tepelenes, Pashait Shqiptar, sundues te Shqiperise se Mesme dhe Jugore, te fundshekullit te 18 deri me 1822.


Ali Pashe Tepelena qe mendohet te kete lindur diku mes intervalit te 1740 deri me 1750, ishte bir i nje familje aristokrate Shqiptare nga Tepelena. Gjyshi i Ali Pashes i qujatur Mukhtar, ishte nje komandant i zoti ne ushtrine Osmane, gje te cilen ai e pati treguar ne rrethimin e Korfuzit me 1716. I jati i Mukhtarit, Mucoja (apo Mustafai) ka qene Be nga Gjirokastra dhe besohet te kete qene muteselim (nen-guvernator) i nahijes se Tepelenes qytet qe ishte pjese e Sanxhakut (rrethit) te Vlores.


Mukhtari, gjyshi i Aliut si Be qe ishte, kishte nen kontrollin e tij prona dhe ushtare te shumte. Me vdekjen e Mukhtarit, titulli i Beut dhe pronat e Mukhtarit i kaluan te jatit te Aliut, Veliut. Gjate nje sherr qe Veliu i jati i Aliut pati me kusheririn e tij te pare, Islam Beun qe ishte edhe mutessarrif i Delvines, coi ne vrasjen e Islamit nga Veliu me 1759, gje qe coi Porten e Larte (ne Stamboll) qe pas 3 vitesh ta caktoje Veliun si mutessarrif i Delvines.


Ali Pasha qe u lind ne kete rreth aristokratik Shqiptar qe nje raport ndaj Hapsubrgeve te 1783 permendet se familja e Aliut ishte "familja me nobel e Toskeve te te gjithe Epirit" nuk pati fat qe te gezoje shume. Ne moshen 10 vjecare vdekja e babait te Aliut e coi familjen e tij qe te gjendet e vetme ne mes te kater rrugeve, te braktisur dhe varferuar. Familjes se mbetur pa burre te Aliut, armiqte e te atit te tij filluan qe ti benin lloj-lloj poshtersishe. Per kete arsye, e ema e Aliut, Hankoja qe rridhte nga fshati i Konices,tashme u detyrua qe te marre rrolin e burrereshes ne familje dhe u mundua qe te mbronte nderin dhe pronat e saja nga armiqte e te shoqit. Por ne nje konfrontimet qe ajo pati me bandat e Kardhiqioteve dhe Harmoveve, ajo ra viktime e pabesise se Kardhiqioteve qe e turperuan Hankon sebashku me te motren e Aliut, Shanicen duke i marre peng dhe c?nderuar.


Aliu i vogel qe ne kete kohe mendohet qe te kete qene mes 10 deri me 15 vjec arriti qe te shpetoje nga kurthi i Kardhiqoteve, por pasiqe ai ishte i pafuqishem dhe i vogel, ai nuk mundi qe te shpetonte dot nenen dhe motren e tij nga poshtersite e Kardhiqoteve. Motra dhe e ema e Alit u lirua nga Kardhiqotet vetem pasi nje tregtar Grek nga Gjirokastra shkoi ne Kardhiq dhe i pagoi Kardhiqotet per lirimin e dy femrave te marra peng.


Hidherimi qe Aliu i vogel morri ne shpirt nga kjo poshtersi, dhe kerkesa e Hankos per te marr hak per nenen e tij, ndoshta ishin edhe shkaqet kryesore qe cuan Aliun qe te rritej si nje djale ambicioz dhe me inspirime ne jete. Duke qene se ai rridhte nga nje familje e varfer, por me tradite aristokratike, Aliu rinine e tij sipas shume tregimesh e nisi si ?bandit? qe shquhej per trimeri dhe zgjuarsi. Ne kohen e rinise se Aliut Shqiperia e Mesme policohej nga ?armatolet? qe ishin mercenare Greko-ortodoks, qe shquheshin per kurrupsion dhe hajdutllek te madh mes tyre.


Ali Pasha sipas disa tregimesh mendohet qe te kete qene kryetar i nje bande cubash me ndikim n? Thesali dhe an?s se maleve t? Pindit gjate rinise. Perderisa keto krahina ne ate kohe administroheshin nga Pashall?ku i Beratit me n? krye Ahmet Kurt Pash?n, nje dite, Aliu u zu rob dhe e pru n? Berat. Pashait te Beratit, Ahmetit, i b?ri shume p?rshtypje bukurija dhe mencuria e Aliut. Per kete arsye Ahmeti, e punesoi Aliun si roje personale ne shtepine e tij. Por pas disa kohesh pune ne Pashallekun e Beratit, Aliu qe transmetohet te jete merzitur me Pashain, te cilit ai i kerkoi vajzen e tij, por qe Pashai ia rrefuzoi, u largua nga Berati dhe u bashkua me shoket e tij te mehershem. Me pas Aliu kaloi ne Delvine ku aty u martua me te bijen e Kapllan Pashes, (Pashait te Delvines qe ishte ne lufte me Ahmet Kurtin), Gjylsymen. Duke qene i ri ne moshe (24 vjec) dhe nje njeri me ambicje dhe zgjuarsi, Kapllani pa tek Aliu nje njeri te afte per te bijen e tij.


Disa kohe pas marteses se Aliut ne Delvine, i vjerri i Aliut, Kapllani, vdiq. Vendin e Kapllanit e zuri kunati i Aliut, qe quhej Ali dhe ishte martuar me te motren e Aliut, Shanicen. Por kunati i Aliut pas pak kohesh vdiq ne nje konflikt, kurse i vellai i tij Selimi nuk u lejua qe te behej Pasha nga Padishau i Stambollit, keshtu qe posti i shkoi Aliut nga Tepelena. Pak kohe pas marrjes se postit te Pashait te Delvines.me 1787, Ali Pashes iu caktua posti i Derbendler Bashbugut (shefi i policise se rrugeve malore). Zotesia e Aliut dhe sinqeriteti i tij ne pune jo vetem qe shtoi besimin e Portes se Larte ne aftesite e Aliut, por mbi te gjitha i solli zonave qe ai policonte qetesi dhe siguri qe kishte munguar prej kohesh, kjo fale ndershkimeve te rrepta qe Aliu iu dha hajduteve e kacakeve te kohes. Duke rekrutuar nje force Shqiptaresh te perbere nga 4.000 veta, Aliu vendosi rregull qe nga Janina e deri ne Thermofilat. Duke pasur kete post, sebashku me postin e mutessarrifit te sanxhakut te Terhalles te cilin Aliu e kishte marre ne 1786,Aliu marshoi drejt Janines me 1788 ku zoteronte anarkia. Me vendosjen e rregullit dhe qetesise ne Janine, Aliut iu dha posti i Pashait apo Vezirit te Janines, qe perpara tij u mbante nga Izet Pasha.


Ky post qe ishte edhe posti me i larte qe Aliu do te gjente ne karrieren e tij coi ne themelin e shtetit autonom Shqiptar qe Ali Pasha krijoi dhe udhehoqi gjate jetes se tij, prej moshes 44 vjec e deri ne vdekje.


Ndertimi i Shtetit Shqiptar


Me marrjen e Janines, Ali Pashe Tepelena, filloi edhe ndertimin e shtetit autonom Shqiptar qe do te shtrihej nga Durresi ne Veri deri ne gjirin e Korintit ne Jug. Duke nenshtruar Konicen, Permetin, Kelcyren, Libohoven, Arten dhe me vone me acarimet e Osmaneve me Bushatllinjte e Shkodres dhe fuqite Evropjane, Aliu morri kazane e Korces, nenshtroi Himaren, Gjirokastren, Beratin, Vloren dhe Delvinen.


Ne kete periudhe Aliu i vuri nje vemendje te madhe infrastruktures se vendit. Ai ndertoi rruge, hane, ura e ndertesa te reja neper fshatra e qytete. Sic shume agjente, e visitor Evropjan transmetuan ne kohe te Aliut, ne Pashallekun e tij nje mireqenie dhe ringjallje e tere kulturore morri pjese. Sipas Hobhousonit (1813) Aliu e beri zakon qe ta vizitonte cdo fshat e qytet te Pashallekut te tij, te pakten njehere ne vit. Duke ruajtur nje autonomi te gjere nga qeveria e Stambollit, Aliu diti me saktesi sesi te shuaje konfliktet, vjedhjet dhe hajdutlleqet ne Pashallekun e tij, dhe u soll si nje princ i vertete. Kujdesja e Aliut per infrastrukturen dhe zhvillimin e Shqiperise ne kohe te tij, coi ne lindjen e nje vale te madhe artizanesh, zejtaresh, tregtaresh dhe per me teper shume vizitoresh te huaj u shtyne qe te vizitonin Shqiperine.


Nga kapitali i Pashallekut te Aliut, Janines tregtare dhe agjente tregtare nga Venecja, Ankona, Padua etj, vendosen lidhjet e tyre qe ne ate kohe u shqua per pasurine e madhe. Nga Janina tekstile, mendafsh, flori, argjend e shpata dhe arme u eksportuan per ne Itali dhe viset e Ballkanit. Limone, portokalle, lesh e vaj ulliri qe shpesh vinin nga Saranda e Delvina u kaluan ne kohe te Aliut nga Janina per ne tregjet e Evropes. Ndersa kafeja, sheqeri erdhen ne Janine nga Trieste, rrobat erdhen nga Gjermania dhe Franca. Ne kete kohe portet e Durresit, Vlores e Prevezes sherbyen si pikat me te rendesishme nga ku mallrat i erdhen kapitalit te Ali Pashes.


Pasuria ne kohen e sundimit te Ali Pashes ne Janine u shtua shume. Sipas Cifutit te konvertuar ne Islam, Ibrahim Mansur Effenidese,qe sherbeu si sekretar i Aliut, Ali Pasha vete personalisht kishte mese 500.000 dele dhe 600.000 dhi. Ne kohen e Aliut, fushat e Terhalles dhe Larises qe me pare rronin ne frike dhe skamje, u mbushen plot me drith e prodhime bujqesore. Edhe pse ligjet Osmane te kohes e ndalonin eksportin dhe monopolizimin e grurit, vizitore te kohes se Aliut vune ne dukje se Aliu ishte nje nga biznesmenet dhe eksportuesit me te medhenje te grurit ne Pashallekun e tij.


Nese perpara ardhjes se Aliut ne pushtet ne trevat e Shqiperise, shume veta nuk paguanin taksat ndaj shtetit (Osman) me ardhjen e Aliut sistemi i taksave u riperteri ne te gjithe vendin. Aliu pervec taskave qe njerezit duhet te paguanin ndaj qeverise se Stambollit, vuri edhe taksa per pashallekun e tij, taksa me te cilat ai mbante shtetin dhe investimet ne vend. Personat qe rrefuzonin te paguanin taksat u ndershkuan shume rrepte nga Aliu qe i burgoste dhe denonte rrepte ata qe nuk paguanin detyrimet.


Pervec permiresimeve ekonomike, Aliu mbante nje elite te gjere intelektuale ne pallatin e tij. Sekretaret e Ali Pashes ne shume raste ishin Grek te shkolluar, Evropjan te konvertuar ne Islam, dhe Shqiptare me eksperience. Pasiqe jetonte ne Janine ku kishte shume Greker, gjuha zyrtare qe Aliu perdorte ne pallatin e tij per dokumentime ishte Greqishtja dhe Turqishtja, pasiqe Shqipja nuk kishte zhvilluar nje alfabet te qarte te vetin. Por gjuha e perditshme qe Aliu perdorte ne ishte Shqipja te cilen Aliu e perdori per dokumentimet e tij, por duke e shkruar me germa Greke.


Ne kohen e pashallekut te Aliut ne Janine, Janina u kthye ne qendren me te edukuar te te gjithe Ballkanit. Ne Janine u shkolluan me mijera Shqiptare, Grek e Turq. Me dhjetra shkolla u hapen, shkolla ne te cilat edhe shumica e rilindasve Shqiptare te shekullit te 19-20 u edukuan.


Ne fushen e administrates se Aliut, nuk duhet te harrohet Divani qe ai themeloi per administrimin e shtetit te tij, ku rrolin e kryeministrit te Aliut e luante Omer Pashe Vrioni qe ishte edhe kryekomandant i ushtrise se Aliut.


Ne politike Aliu e tregoi veten e tij si nje nga pashallaret me te afte te kohes se tij. Ashtu si edhe Mehmet Ali Pashe Cami ne Egjypt, Ali Pasha ishte ne gjendje qe Pashallekun e tij ta kthente ne nje shtet kuazi te pavarur nga Osmanet. Nga Janina, Aliu hynte ne marreveshie me Ruset, Anglezet e Francezet kur te donte ai, dhe pashallekun e tij e konsideronte si token e tij dhe jo si toke Turke. Edhe pse Ali Pasha mbante marredhenie te mira me Porten e Larte, sidomos me Valide Sulltanin (nenen e Sulltanit), te ciles ai i dergonte edhe dhurata here pas here, ai ishte virtualisht i pavarur nga Stambolli. Per kete edhe Anglezet, Francezet e Ruset derguan ambasadoret e tyre ne Janine, qe iu drejtonin Ali Pashes ne termat e nje princi te pavarur.


Duke qene i shkathet dhe i mprehte ne politike, Ali Pasha diti ne shume raste sesi ti luaje Anglezet kunder Francezeve, dhe ne shume raste te marre edhe ndihma e dhurata prej atyre, duke iu premtuar aleanca dhe mbeshtetje.


Ne kohen kur ne Evrope lufta me Napoleon Bonaparti ishte ne maksimum, Aliu ishte ne kontroll te plote te Shqiperise Jugore dhe te Mesme me bijte e tij mutassarrif ne T?rhalle dhe Lepant (Mukhtari dhe Veliu). Ne keto kohe Aliu pati kontakte te gjera me Anglezet dhe Francezet me te cilet ne 1797 pati edhe kontaktin e pare. Pushtimet e Francezeve ne detin Jon, te: Prevezes, Vonices, Parg?s dhe Butrinti qe me pare ishin koloni Veneciane e coi Aliun qe te hyje ne kontakt me Francezet duke i pergezuar ata. Ne kete kohe, Aliu qe arriti te marre ndihma militare dhe leje per te dale ne det nga Francezet, e cuan ate qe te shtypte kryengritjet ne Himar?, gje per te cilen, Porta e Larte e shperbleu Aliun me titullin Asllan ? Luan.


Sulmi i Francezeve ne Egjypt e coi shtetin Osman qe te hynte ne lufte me Frenget, gje e cila shtyu edhe Aliun qe te sulmoj Prevezen dhe Vonicen dhe te detyroje Francezet qe te dorezohen. Me kete fitore mbi Frenget dhe me rregullimin e mevonshem te marredhenieve Turko-Frenge, Sulltan Selimi i III e gradoi ate si guvernator te te gjithe Rumelise (te tokave Osmane ne Evrope) me qender ne Manastir, ne Prill te 1802. Ambicjet e Aliut per ta larguar Francen nga deti Jon e cuan ate qe te hyje ne aleance me Angline qe ashtu si Aliu donte te largonte Francez?t nga ishujt e detit Jon. Bashkepunimi i Aliut me Anglezet e cuan ate qe te marre ndihme militare nga Anglia, ku ndermjet te tjerash ai morri nje dhurat? prej 20 topash.


Ne fushen e religjionit Ali Pasha, ashtu si edhe shumica e Shqiptareve te kohes se tij ishin, praktikuan Islamin si fene zyrtare te pashallekut, qe ishte feja e rraces sunduese - Shqiptare. Pervec Shqiptareve Musliman, ne pashallekun e Aliut kishte edhe Grek Ortodoks dhe disa Cifute. Edhe pse Greket Ortodoks gezonin lirite e parapara nga Islami, shpesh shume prifterinje Grek u ankonin se Aliu ishte shume i dhene pas Shehjlereve dhe Dervisheve, dhe sipas shume bashkekohesve te tij, ai iu dhuronte atyre shume para. Edhe pse ka disa tregime qe rrefejne per Aliun qe te kete detyruar disa Grekofile Shqiptare qe te Shqiptarizohen / Islamizohen me force, e verteta eshte se Aliu ishte shume tolerant ndaj jo-Islamo / Shqiptareve ne Pashallekun e tij, saqe tregohet se ai i lejonte Grekerit Ortodoks qe te vishnin rroba ekstravagante ne kohen e tij (edhe pse kjo nuk lejohej nga ligjet e kohes), gje qe e coi edhe nje Dervish qe te ankohet tek Aliu per tolerancen e madhe qe ai tregonte per ata.Te njejten tolerance fetare ne e gjejme nga Aliu edhe ne Haremin e tij, qe sic transmetohet Aliu ne ate kishte nje Shqiptare Kristiane nga Tepelena, qe Aliu e lejonte te kryente ritet e saja fetare ne pallatin e tij, me prifterinje.


Megjithate ne sarajet e Ali Pashe Tepelenes shume Evropjane pranuan Islamin. Nder ata ne mund te kujtojme Marko Kurinin qe ishte premtuar qe te behej Peshkop i Bombeit ne Indi, por pasiqe ai sherbeu si sekretar i Napoleon Bonapartit per disa kohe ne Egjypt, me vone gjate nje rruge per ne Evrope ai u morr si skllav nga disa pirate Ulqinak, te cilet e shiten ne Janine. Ali Pasha qe e bleu Kurinin si skllav, e Islamizoi ate dhe me pas e punesoi ne sarajet e tija. Si pasoje e pranimit te Islamit, Kurini e ktheu emrin e tij ne Mehmed Effendi.


Megjithe tolerancen qe Aliu tregonte per fete, dhe sipas disa tregimeve qe flitet edhe per konsumimin e alkolit nga ai, vizitoret qe vizitonin Aliun gjate Ramazanit ne Tepelene, njoftojne se Aliu agjeronte te gjithe Ramazanin, dhe gjate vizitave qe Aliu bente ne Tepelene, ne vendin e rinise se tij, ai behej konservativ ne fe. Edhe pse shkrues si puna e Haxhi Serretit e tregonin luften e Aliut kunder tradhetareve Suliote qe luftuan ne krah te Grekerve dhe Frengeve, si lufte kunder ?qafirave? (te pafeve), faktet ne kete argument nuk jane shume bindes.


Ne fundin e jetes se tij, tregohet qe Aliu i eshte kthyer shume fese, devocionit fetar dhe mesimeve te Islamit. Sipas Ibrahim Mansur Effendise, Aliu fundin e jetes se tij e kaloi prane nje mistiku Persian (Sheikh Ali), te cilit pas vdekjes, Aliu i ndertoi edhe nje mazoleum.


Fragmente nga jeta ne Pashallekun e Aliut


Toke e Shqiperise! Lere shikimin tim te derdhet ne ty


Ne ty, me njerez te ashper kujdestare


Kryqet bien, minaret lartesohen


(Lord Bajron, Peligrinazhi i Chaild Haroldit)


Jeta ne Pashallekun e Ali Pashes, ishte nje jete mjaft e bukur me ngjyra orientale Shqiptare qe ndezi shume kureshtjet e orientalisteve qe edhe shkruan per ate. Bukuria e Shqiptareve, krenaria e tyre, kultura e ndryshme nga ajo e Evropes, dhe per me teper zgjuarsia dhe personaliteti i Ali Pashes ishin nga faktoret me terheqes qe udhetare Evropjan si Bajroni, gjeten ne Pashallekun e Ali Pashes. Historite qe bashkekohes te Aliut shkruan per bemat e tij jane te shumta? Shume jane te pabesueshme, prekese, por qe ne fund tregojne karakterin e Ali Pashes dhe te jetes ne pashallekun Shqiptare te Janines. Bajroni nder te tjera ne kujtimet e tija kujton se:


Nuk do t? harroj kurre dit?n kur hym n? Tepelen?, ne oren pese t? mbremjes, nd?rsa dielli ishte duke per?nduar. M? erdhi n? m?ndje, me pak ndryshime n? veshjen, p?rshkrimi i Branstone Castle n? nje nga librat e Walter Scott. Veshja ndryshon mbas komb?sise s? trimave q? jan? n? sh?rbim t? Vezirit. Shqiptar?t kan? petkun ma t? mrekulluesh?m t? bot?s me fustanell?n e bardh?, me jelekun prej kadifeje t? qendisur me ar, me xhamadanin prej stofe t? zez? dhe me koburen dhe kam?n me doreza prej argjendi t? punuar. Tartar?t me qylafet e gjat? mbi krye; Turq?t me ?allmat dhe kaftan?t e veshun me g?zof p?rmbr?nda. Te gjithe k?to kostume t? bukur plot ngjyra dhe shk?lqim, ashtu edhe banesa e Ali pash?s formonin nji pamje fort t? kandshme p?r nje t? huej. M? fut?n n? nje dhom? q? ishte shtrue mjaft bukur dhe Sekretari i Vezirit m? pyeti p?r sh?ndetin mbas mod?s turke. Nuk m? lejuan t? paguaj as p?r fjetjen, as p?r ushqimin dhe as p?r ndonje send tjet?r.


Kurse Hobhousi shkruante rreth Aliut:


Veziri ishte nji burr? i shkurt?n dhe mjaft i trash?. Kishte nji fytyr? shume t? kendshme me cip? t? bardh? dhe trajt? t? rrumbullak?t. Syte i kishte t? kalt?rt me l?vizje t? shpejta q? t? banin me kuptuar menjiher? se nuk gjindesh p?rpara nji Pashai oriental. Mjekr?n e kishte t? bardh? dhe t? gjat? sa i binte p?rmbi gjoksin... Na priti me nji kortezi t? jashtezakonshme dhe na mori aq me t? mir? sa me na quajtur djem te tij. Ishte fare n? qejf p?r nje njeri ne ate pozit?. N? sa vise t? Turqise q? vizituem nuk pash? nje pasha tjet?r t? qeshte n? ate m?nyr?. Nuk kishte ndonji roje t? posa?me, por vet?m kat?r a pes? djem t? veshun me petkun e bukur shqiptar dhe me flok?t e gjat? q? u binin mbi supe.


Prostituta qe u kthye ne Shenjtore


Nje nga ngjarjet qe shumica e Evropjaneve vune shenim ne mbresat e tyre ne Pashallekun e Ali Pashes, ishte edhe historia e Grekes Frosine dhe birit te Aliut, Mukhtarit. Sipas tregimeve, mesohet se djali i Aliut, Mukhtari ishte qejfli i madh. Duke u nisur nga ky fakt, nje Greke e quajtur Frosine, qe ishte gruaja e nje tregtari Grek, ishte nje nga shume femrat qe shkonin me Mukhtarin. Duke patur deshiren e saj qe ta vidhte Mukhtarin sa me shume qe ajo mundtte, Frosina nje dite iu lut Mukhtarit qe ishte ne dashuri me ate si i cmendur, qe ti jepte asaj unazen e floririt qe Mukhtar Pasha mbante. Mukhtari i verbuar nga pasionet, kujtoi se Frosina ia kerkonte atij kete unaze ne shenje dashurie, por Frosina ne te vertet pasiqe ia morri unazen Mukhtarit, shkoi menjehere tek nje argjendar per ta shitur mallin e marre.


Argjendari qe e pa unazen qe Frosina ia coi atij, pasiqe e kuptoi vleren e madhe te saj, shkoi menjehere ne pallatin e Pashait per ta shitur kete mall te cmuar tek gruaja e Mukhtarit, Pashoja. Pashoja qe e njohu unazen e te shoqit, u be si e marre dhe e pyeti argjendarin se kujt ia kishte marre ai kete unaze. Argjendari i tregoi se ia kishte dhene grekja Frosine. Pashoja si grua e ndershme dhe me dinjitet, qe tashme ishte ne kulmet e xhelozise, shkoi menjehere tek i jati i Mukhtarit, Aliu dhe i tregoi atij historine. Ne kete kohe, Mukhtari u therrit nga Stambolli per te shtypur Pashain e Adrianopojes ne Turqi qe ishte cuar ne rrebelim. Aliu qe u informua nga nusja e birit te tij Pashoja, per herezite e te shoqit me putanat Greke, pasiqe kreu nje hetim dhe i gjeti te gjitha prostitutat me te cilat i biri shkonte, i morri ato, i lidhi dhe i mbyti ne liqenin e Janines per shkak te pabesive bashkeshortore dhe prostitucionit qe ato kryenin, i cili sipas Aliut dhe ligjeve te kohes ishte nje krim i madh.


Greket qe i urrenin Shqiptaret ne kulm, ndershkimin e prostitutave Greke dhe te Frosines, i kthyen ne terma fetare, dhe per kete arsye Kisha Ortodokse Greke e shpalli prostituten Frosine Shenjtore, duke shtuar edhe metej urrejtjen Greke kunder Shqiptareve, tashme te shenjterizuar me nje prostitute, dhe duke satanizuar Shqiptaret dhe Ali Pashen te cilit Greket i dhane pershkrime si gjarper, satana etj.


Hakmarrja ndaj Kardhiqoteve


Si Shqiptar i ndershem dhe me gjak qe ishte, Aliu qe nga vegjelia e tij, mbajti me vete gjithnje nje enderr ne vete, ate te marrjes se hakut per nenen dhe motren e tij qe ishin c?nderuar nga Kardhiqotet kur ai ishte ende i vogel. Deri n? shtratin e vdekjes Hankoja, e ema, i kujtonte Aliut turpin qe i kishin vene Kardhiqotet asaj dhe i kerkonte atij qe tia vinte nderin ne vend. Dhe momenti i venjes se nderit ne vend i erdhi Aliut me 1812, mbi 40 vjet pas turperimit qe Kardhiqotet i kishin bere familjes se tij.


Per kete ai rrethoi Kardhiqin dhe ekzekutoi 60 vete te cilet i kishte marre peng. Me pas Aliu hyri n? qytet n? krye t? ushtrise dhe iu k?rkoi q? t? gjithe burrat ti p?ruleshin. Gjashteqind burra t? ?armatosur i shkuan atij p?rpara dhe i ofruan njohjen si sundimtar te tyre, te nje Han jashte Kardhiqit (Hani i Valias, ndermjet Kardhiqit dhe Janines). Aliu i quajti Kardhiqiotet vellez?r dhe djem t? tij, dhe i fali. Por mes fytyrave te atyre qe ai pa ne ate tubim, ai njohu ata q? i kishin poshteruar nen?n. I ndezur nga ndjenja e hakmarrjes, Aliu u dha urdh?r ushtarve t? tij qe ta rrethonin hanin dhe t? masakronin te gjashteqind burrat. Por ushtar?t e Aliut rrefuzuan me qelluar mbi njerez t? ?armatosur. Per kete arsye, disa Greker t? kryesuar nga Thanas Vaja, e kryen gjakmarrjen kunder gjashteqind Kardhiqiotve.


Renia e Pashallekut te Janines


Ardhja ne pushtet ne Stamboll e Sulltan Mahmudit te II, pervec te tjerash i solli shtetit Osman ri-centralizimin e kontrollit nga Stambolli. Mahmudi qe ne jeten e tij perjetoi rrevoltat e Jenicereve ne Stamboll, u be i vendosur ne shkaterrimin e tyre dhe te cdo fuqie tjeter ne shtetin Osman. Ne kete kohe Pashallaret te ndryshem kishin krijuar shtete nen ? shtete ne Devletin Osman. Nder keta, dy me te fuqishmit mund te shihen dy pashallaret toske Shqiptare, njeri ishte Mehmet Ali Pasha i Egjyptit, dhe i dyti Ali Pashe Tepelena i Janines.


Per kete arsye qe me 1812 Ali Pasha u shpall si shkarkuar nga posti i mutessarifit te Janines dhe u urdherua qe te shkoje ne Tepelene, por me nderhyrjen e Anglise Aliu mbijetoi. Duke patur paranoje nga planet e ardhshme te Stambollit, Ali Pasha iu dha dore te lire militanteve Greke ne trevat e tija qe te benin rremujra kunder Stambollit. Por Greket nga ana tjeter, pasiqe arriten edhe qe te depertojne ne pallatin e Ali Pashes, shpresonin qe ta shfrytezonin luften e Ali Pashes me Turqit ne dobi te tyre.


Nderkohe, nje pasha Shqiptar qe quhej Ismail Pasho Beu pronat te cilit i ishin marre nga Ali Pashe Tepelena, pas shume ankesave qe ai beri ne Porten e Larte, dhe pas nje atentati te deshtuar qe Ali Pasha beri kunder tij, arriti qe te kete audience me Sulltanin te cilit i tregoi per demet qe i kishte bere Ali Pasha. Sulltan Mahmudi pas kesaj audience, dhe me deshiren e tij per te centralizuar pushtetin ne shtetin Osman, e shpalli Ali Pashen dhe bijte e tij si te jashteligjshem.


Per kete arsye, ne qershor te 1820, nje ushtri e komanduar nga Ismail Pasho Beu sulmoi Janinen. Ne kete kohe shume gjenerale te Aliut e dezertuan ate, nder ata 15.000 veta me Omer Bej Vrionin. Forcat bashibozuke (policore) te Aliut bene nje rrezistence te dobet, gje qe e detyroi Ali Pashen qe me besniket e tij te mbyllet ne dy keshtjella prane qytetit. Gjithashtu, djemte e Aliut; Veliu dhe Myftari ne kete lufte u dorezuan shpejte. Nen udheheqjen e Hurshid Pashes nga Morea qe ishte armik personal i Aliut dhe forcave te Bushatllinjve nga Shkodra rrezistenca e tij u be e pashprese. Per kete arsye Ali Pasha filloi negociatat e dorezimit ne menyre qe ti falej jeta, por Hurshid Pasha e mashtroi ate dhe ushtaret e tij e vrane Aliun ne momentet kur ai e kuptoi se ishte tradhetuar.


Vdekja e Aliut, dhe perqendrimi i ushtrive Osmane dhe Shqiptare ne lufte kunder Ali Pashes, i dhane shans rrebeleve Grek qe te fillonin dhunen e tyre ne Epir dhe Greqi per krijimin e shtetit Helen. Ne kete rrebelim shume Shqiptare ortodokse morren pjese, si suliotet Marko Bocari etj, te cilet luftuan perkrah Grekerve per krijimin e shtetit fondamentalist Helen, shtet i cili me vone do te shtypte dhe vriste Shqiptaret egersisht, pervec debimeve masive dhe masakrave qe ky shtet do te bente kunder Shqiptareve Musliman ne Epirin e Jugut dhe te Veriut, egersi qe ne i pame edhe ne shek. e XX dhe po e shohim ne te XXI. Shume nga ata Shqiptare ortodoks qe luftuan per Grekun, me pas u helenizuan dhe humben lidhjet e tyre Shqiptare, keshtuqe sot Greket, suliote si Marko Bocari etj, i shpallin heronje Grek.


 


 

13.10.04 00:13


fficeffice" />


 


Naim Frash?ri


(1846-1900)


Naim Frasheri jetoi dhe punoi ne shekullin e 19-te.
Ky ishte shekulli vendimtar per historine e vendit tone: shekulli i fundit i roberise. Naimi dhe rilindasit e tjere linden dhe vdiqen brenda tij, por mendja e tyre, vepra e tyre dhe lavdia derdhej tutje, per kufijve te qindvjecarit per te ardhur gjer tek ne,dhe me tutje akoma drejt brezave te tjere te ardhshem. Naimi me rilindasit e tjere i kthyen krahet kujtimit te pashallareve rebele e paatdhe dhe me gjithe zjarrin e fuqine e tyre te mendjes thirren ne skenen e kohes fytyren sublime te heroit tone kombetar, Skenderbeut. Per ta, ashtu si per te gjithe ne, ai nuk ishte vetem nje njeri i shpates, ai ishte para se gjithash nje burre shteti, nje rilindas i madh midis plejades se njerezve me te shquar te kohes se re, udheheqes dhe kampion i lirise. Afeksioni per figuren e Skenderbeut nuk ishte i rastit. Midis rilindasve dhe atij do te gjendeshin gjithmone pika takimi dhe sic e ka thene nje shkrimtar i yni, poema e Naim Frasherit  "Historia e Skenderbeut" do te ishte per rilindasit si nje kale lufte. Nga kujtimi i madh i Skenderbeut dhe nga kujtimi i hidhur i pashallareve rebele, Naimi me rilindasit nxoren nje te vertete te cmuar: Lufta per Shqiperine mund te behej vetem si lufte e ndergjegjshme. Pa idealin e lirise, ajo do te ishte nje teknokraci pa kuptim e destinuar te deshtonte. Dhe keshtu ata iu vune punes taktike per zgjimin e ndergjegjes se kombit, duke u bere mbeshtetje e fuqishme frymezuese dhe udheheqes shpirterore te aksioneve te tilla kombetare sic qe Lidhja e Prizrenit dhe gjithe levizja e kohes. Naim Frasheri eshte novatori me i madh i letersise tone. Ai eshte novator me permasa te gjera, jo thjesht novator i vargut a i figures poetike, po novator ne themelet e tij. Kater shekuj perpara tij, Gjergj Kastrioti kishte qene vec te tjerash novator i madh i idese dhe i veprimit te rebelimit te nje populti te vogel kunder nje perandorie vigane. Pikerisht ne kete fakt te mrekullueshem qendron rendesia nderkombetare e figures se heroit tone. Ai eshte novator sepse drejtoi nje aksion te tipit te ri ne Shqiperi, nje aksion te bazuar ne unitetin e vendit. Kete unitet, kete force per te sfiduar ne emer te lirise kedo, Skenderbeu e gjeti ne popull. Merite e tij ishte qe e nxori ne pah dhe e udhehoqi. Rilindasit me Naimin ne krye ishin mendimtare dhe poete, shkencetare dhe filozofe, diplomate dhe ideologe, stratege dhe tekniciene te shquar. Ashtu te gjithanshem sic ishin, ministra te vertete te kultures dhe te kombit, ata ishin te afte te perballonin njekohesisht probleme me pushke e me pende. Ishte hera e pare pas kohes se Skenderbeut qe vendi yne nxirte njekohesisht nje kostelacion kaq te dendur njerezish te shquar. Dhe midis plejades Naimi qysh ne gjallje zuri vendin qendror. Librat e tij kryesor,  "Historia e Skenderbeut" ,  "Bageti e bujqesi" dhe  "Lulet e veres" ishin bere qysh atehere pasuri e madhe kombetare, jo me libra por institucione organizuese te mendimit dhe veprimit shqiptar ne vitet e lufterave te medha qe nga Lidhja e Prizrenit e gjer ne shpalljen e pavaresise. Emri i Naim Frasherit sa vinte e rritej gjithnje. Nje popullaritet i habitshem po e rrethonte poetin dhe kjo ndodhte ne vendin ku s'kishte as gazeta, as botime dhe as institucione kulturale. Ky fenomen i papare ndonjehere ne jeten e vendit, fenomeni Naim Frasheri, tregonte se c'force zberthyese mund te kishte arti kur ai vihej ne sherbim te kohes dhe te popullit. Shume njerez mesonin shkrim shqip per te lexuar veprat e tij, te tjeret e rrethuan ate me legjenda qe ne gjallje. Ai te kujtonte koherat e para, atehere kur poeti, magu dhe mjeku ishin nje njeri. Prania e tij ndihej kudo, te shperndare neper pllaja e lugina, faqeve te maleve e neper fusha, midis territ te roberise dhe mjerimit ekonomik, shqiptaret, bujq, zanatcinj, barinj e nepunes e dini se atje larg ne Stamboll, ne qender te Perandorise Otomane, midis institucioneve dhe monumenteve te saj te zymta, jetonte Naim Frasheri, tempulli i fjales, fener qe dergonte sinjalet e tij ne ate fund shekulli roberie e ne ate fillim shekulli lirie. Mesazhi qe koha i ngarkoi te sillte Naim Frasherit ishte nje mesazh madhor. Figura te tilla te medha si ai, populli i lindi nga gjiri i tij i madh, u dha atyre te grumbulluar mencurine dhe gjeresine e tij dhe kur ata u perpoqen t'i kthenin ate drite popullit, duke "u djegur si qiri" per te, populli i beri ata te pavdekshem. Nga kjo marreveshje me popullin eshte varur dhe varet ne fund te fundit fati i cilitdo krijuesi.


 

13.10.04 00:12


Ismail Qemali (1844-1919)fficeffice" />



Udheheqes i shquar i Levizjes Kombetare Shqiptare dhe kryeminister i pare i Shqiperise se pavarur. Hero i popullit. Lindi ne Vlore me 1844. Pasi kreu shkollen fillore ne qytetin e lindjes dhe gjimnazin "Zosimea" ne Janine, me 1859 u vendos me familjen e tij ne Stamboll, ku u aktivizua ne levizjen patriotike shqiptare:mori pjese ne perpjekjet per caktimin e nje alfabeti te perbashket te gjuhes shqipe dhe per formimin e nje shoqerie kulturore shqiptare. Ne Perandorine Osmane pati funksione te rendesishme administrative dhe u shqua shume shpejt si personalitet me pikepamje liberale. Postet e tij i perdori jo vetem per te ndihmuar levizjen clirimtare te bashkeatdhetareve te tij, por edhe per te lehtesuar sado pak gjendjen e veshtire te popujve te shtypur te Perandorise si dhe per perhapur kulturen e dijet shkencore.
Kerkesat e Ismail Qemalit per zbatimin e reformave demokratike cuan ne konflikt me rrethet konservatore te Stambollit. U denua nga Porta e Larte me internim, te cilin e vuajti per shtate vjet. Ne maj te 1900, per t'u shpetuar ndjekjeve te Sulltanit, u arratis nga Stambolli dhe u vendos ne vise te ndryshme te Evropes, ku vendosi lidhje dhe bashkepunoi me rrethet politike te Levizjes Kombetare Shqiptare. Ismail Qemali zhvilloi nje aktivitet te dendur politik per njohjen e Shqiperise ne opinionin europian. Ai shpalli boterisht programin e tij autonomist ne intervista e artikuj te botuar ne shtypin shqiptar te kohes dhe ne organe te huaja. Mori pjese aktive ne levizjen xhonturke, ne krahun perparimtar qe ishte per njohjen e te drejtave te kombeve te Perandorise dhe u hodh kunder xhonturqve kur keta moren pushtetin dhe vendosen diktaturen ushtarake. Ne dhjetor te vitit 1908, me gjithe luften qe i bene autoritetet xhonturke, u zgjodh deputet i sanxhakut te Beratit ne parlamentin osman ku, se bashku me grupin e deputeteve patriote, mbrojti interesat e kombit shqiptar. U dallua si frymezues e organizator i kryengritjeve antiosmane te viteve 1912-1914. Se bashku me Luigj Gurakuqin e patriot te tjere hartoi memorandumin e Greces te qershorit 1911 dhe ne fund te atij viti mori nismen per organizimin e kryengritjes se pergjithshme te 1912. I ngarkuar nga rrethet patriotike te vendit shkoi ne Stamboll per ta bindur qeverine osmane qe t'i jepte Shqiperise autonomine. Pas fillimit te Luftes se I Ballkanike ndermori se bashku me Luigj Gurakuqin nje aksion te ri per te shpetuar atdheun. Ne mbledhjen e Bukureshtit me 5 nentor 1912 gjeti perkrahjen e kolonise shqiptare te atjeshme dhe prej atje shkoi ne Vjene ku u takua me personalitete politike austro-hungareze dhe me perfaqesues diplomatike te Fuqive te Medha per te shtruar e mbrojtur ceshtjen shqiptare duke pasur parasysh kontradiktat qe ekzistonin ndermjet fuqive. Me 19 nentor 1912 njoftoi ne atdhe se do te shpallej pavaresia nga Kuvendi Kombetar qe do te mblidhej per te vendosur mbi fatet e atdheut. U kthye me bashkepunetoret e tij ne atdhe. Ne Vlore kryesoi mbledhjen e Kuvendit Kombetar qe shpalli pavaresine e Shqiperise me 28 Nentor 1912. U caktua kryetar i Qeverise se Perkohshme. Ne politiken e brendhme e te jashtme te qeverise kombetare u tregua i papajtueshem me cdo cenim nga ana e Fuqive te pavaresise e sovranitetit kombetar, i lire nga paragjykimet kundrejt fqinjeve me te cilet kerkonte te kishte marredhenie miqesore, por dhe kundershtar i rrepte i synimit te tyre per te coptuar Shqiperine. Qeveria e kryesuar nga Ismail Qemali ndonese ne kushte mjaft te veshtira te brendshme e te jashme, mori nje varg masash ne fushen e ekonomise, te ndertimit shteteror e kultures kombetare qe hapnin rrugen e zhvillimit demokratik te atdheut. Ne te gjitha veprimet Ismail Qemali u tregua burre shteti dhe diplomat largpames. Me politiken e tij ngjalli kundershtimin e rretheve konservatore e reaksionare te cilet e rrezuan qeverine kombetare te kryesuar prej tij ne janar 1914. Vitet e fundit te jetes se tij te kaluara ne mergim Ismail Qemali i perdori ne dobi te ceshtjes shqiptare. Ismail Qemali vdiq n? Bari t? Italis? n? vitin 1919.

13.10.04 00:11


 



Gjergj Kastrioti Skenderbeu fficeffice" />


 


Skenderbeu eshte heroi kombetar i shqiptareve, strateg e burre shteti i madh, qe udheheqi luften per pavaresi kunder pushtimit osman, per  bashkimin politik-shteteror te popullit shqiptar, nje nga figurat e shquara te shek. XV ne plan nderkombetar dhe eshte ai qe i bashkon shqiptaret kudo ne bote. Pinjoll i nje familjeje te madhe sunduese feudale Skenderbeu ishte me i vogli i kater djemve te tij Gjon Kastriotit. Feminia e tij bie ne vitet kur  vershimet grabitqare osmane erdhen duke u shtrire ne tokat shqiptare qe nga Jugu drejt Veriut duke i imponuar vendit nje regjim qe i sillte vendit nje rendim te pergjithshem ekonomik-shoqeror te masave popullore te vendit. Nen kete gjendje u gjenden shume heret edhe zoterimet e Kastrioteve qe gjendeshin ne Shqiperine Qendrore-Lindore. Lufta kunder ketij pushtimi me rrjedhime shkaterrimtare qe vinin ne rrezik gjithe zhvillimin e arritur nga vendi si dhe te ardhmen e popullit shqiptar, perbente permbajtjen kryesore dhe detyren themelore te jetes dhe veprimtarise se Sk?nderbeut, si dhe te gjithe epokes qe mori prej tij, si figure qendrore, emrin. Ndersa ka mjaft te dhena arkivale per veprimtarine e Sk?nderbeut, jane te pakta te dhenat per jeten e tij personale e sidomos per rinine dhe periudhen e pare te veprimtarises se tij deri me 1443, qe mbetet ende mjaft e erret. Burimi kryesor dhe me i rendesishmi, eshte vepra e shqiptarit Marin Barleti, te dhenat kane ardhur duke u vertetuar, plotesuar dhe korrigjuar ne nje varg rastesh edhe nga shume burime te tjera, midis tyre edhe osmane. Skenderbeu lindi me 1405, sic mund te llogaritet nga data e sakte e vdekjes 17.1.1468, kur ai sipas Barletit, ishte 63 vjec, nuk mund te  thuhet se cili nga zoterimet e Kastrioteve ishte vendlindja e tij. Nga burime te ndryshme vertetohet e dhena e Barletit se pasi kishte qene dorezuar peng qysh me pare (1410) nje vella me i madh, u dorezua edhe Gjergji ne moshe te njome, bashke me dy vellezer te  tjere. Ky dorezim mund te kete ndodhur pas vitit 1415, kur osmanet me marrjen e Krujes u vendosen tashme ne menyre te qendrueshme ne Shqiperine Qendrore. Ne oborrin e Mehmetit te I dhe mandej te Muratit II, Gjergji hyri dhe u edukua ne rradhet e "Ic-Ogllaneve", ku, per te zhveshur vendet e pushtuara nga forcat me te afta drejtuese, djemte e sunduesve te nenshtruar pergatiteshin ne menyre te vecante per funksionet e ardhshme si qeveritare te bindur e sidomos ne ato vende, ku sundimtaret osmane hasnin ne qendresen e popullit. Gjergji u shqua qysh heret per aftesite e tij te medha, ne fushata te ndryshme ushtarake te osmaneve ne Ballkan dhe ne Azine e Vogel ai fitoi pervoje te madhe ushtarake. Duke perqafuar Islamin, me emrin e ri ?Skenderbej? qe e mbajti vete gjate gjithe jetes dhe me te cilin u be i njohur ne te gjithe boten, ai arriti ne poste te larta ne rradhet e feudaleve ushtarake osmane. Largimi nga familja nuk e  shkeputi Sk?nderbeun nga vendlindja ku ai mund te kthehej kohe me kohe, dhe nga fatet e saj.


                         


 


Familja e Kastrioteve, edhe pse e shtrenguar gjithnje e me fort prej presionit osman, ruajti ende per nje kohe, deri me 1430, si vasale e sulltanit, zoterimet e veta duke pritur ashtu si edhe sundimtare te tjere shqiptare, rrethana me te favorshme per te hedhur poshte sundimin e huaj. Ne fakt ajo vazhdonte ta konsideronte Gjergjin gjithmone si pjesetar te saj e bashkesundimtar me te drejta te plota dhe e perfshiu emrin e Gjergjit ne nje varg veprimesh qe zhvilloi ne vitet 20-30, me 1420 ne marreveshjen tregtare me Raguzen, me 1426 ne aktet e dhurimit te disa fshatrave per nje manastir ne malin Atos, si dhe me vone me 1437, kur i ati kerkonte mbrojtjen e Venedikut dhe me pas te Raguzes. Kjo ndodhte kur ne te njejten kohe (1428) dihej se ai, sic thonte vete i  ati, "ishte bere turk e mysliman" dhe kishte marre urdher prej Sulltanit te sulmonte zoterimet e Venedikut dhe te te atit. Me 1430, pas nje inkursioni shkaterrimtar, Kastriotet thuajse humben gjithe zoterimet qe iu nenshtruan tani regjimit te timareve, kurse dhe Gjoni vete u detyrua te perqafonte Islamin. Por per te qetesuar qendresen e forte qe haste ne keto zona kufitare veriperendimore me te largeta te pushtimeve te tyre, Murati i II i la Gjon Kastriotit nje pjese te vogel te zoterimeve te dikurshme ne formen e nje ziameti-Krahinen e Mysjes ne perendim te Krujes deri ne bregdet. Vete Sk?nderbeu u emerua po per kete qellim qeveritar (subash) i vilajetit te Krujes, ku ju la gjithashtu nje feud me vete. Vala e kryengritjeve popullore qe pati perfshire pas vitit 1432 viset jugore, u shtri edhe ne viset e posa nenshtruara ne veri, keto rrethana e nxiten Gjon Kastriotin te vihej perseri ne levizje. Ne kete periudhe Kastriotet sulmuan Krujen, por perpjekja nuk pati sukses. Situata ne ish zoterimet e tyre mbeti e turbullt edhe pse vete Sk?nderbeu nuk permendet ne keto ngjarje kryengritese me emer, nuk mund te dyshohet se ai ishte i lidhur me veprimin e te atit. Per kete flet fakti qe Muratit II iu shtuan dyshimet kundrejt Sk?nderbeut. Pas vdekjes se Gjonit (1437) atij ju mohua trashegimi i ziametit te Mysjes, per te cilin ngriti pretendime, madje iu hoq edhe feudi qe kishte pase mbajtur dhe me ne fund u largua ne 1438 edhe nga posti i qeveritarit te vilajetit te Krujes. Kesaj situate Kastriotet u perpoqen ti pergjigjeshin duke kerkuar mbeshtetje te Venediku dhe Raguza. Po kesaj kohe i perkasin ndoshta dhe kontaktet e para me mbreterine e Napolit. Me keto masa Sk?nderbeu dhe Stanisha qe kishin mbetur nga kater djemte pergatiteshin per perspektiven e nje aksioni qe do te zbatohej me vone, ne kushte me te favorshme. Pas vitit 1439, emrin e Sk?nderbeut nuk e gjejme me te permendet ne tokat shqiptare, sic duket, Murati II qe e kishte sjelle per te qetesuar zoterimet e paqeta te Kastrioteve, e largoi tani nga Shqiperia, sic beri ne te njejten kohe me nje pinjoll te nje shtepie tjeter sunduese, Jakup Bej Muzaka. Ka mundesi qe Sk?nderbeu te kete qene derguar sic sanxhak bej ne nje zone jo te larget te gadishullit ballkanik. Pervoja e 30 vjeteve te pare te shek. XV i kishte treguar Sk?nderbeut gadishmerine e masave popullore per te luftuar, po i kishte treguar edhe se lufta e vecante e zoteruesve te ndryshem feudale si dhe kryengritjet popullore ne krahina e ndryshme vecmas, sado te fuqishme qe kishin qene, nuk ishin ne gjendje te ndalonin pushtimin osman dhe te clironin vendin. Po ashtu ishte bere e qarte per Sk?nderbeun se sulltani nuk lejonte ne asnje menyre qe zoterimet e Kastrioteve te mbeteshin qofte ne formen e nje ziameti me vete ne kuadrin e nje Sanxhaku shqiptar, qe ishte formuar me 1431. Keto ishin rrethanat ne te cilat u zhvillua ajo kthese vendimtare dhe filloi ajo etape e re me e larte ne luften kunder pushtimit osman dhe ne gjithe historine e Shqiperise qe lidhet me emrin dhe vepren e Sk?nderbeut. Kjo kthese qe zhvillohet ne vitet 1443-1444, i  ka rrenjet ne kushtet objektive e subjektive te brendshme, por u favorizua edhe nga disa rrethana te jashtme. Perparimi osman ne viset qendrore te Ballkanit drej Danubit, pushtimi i tokave serbe me 1439, goditjet e njepasnjeshme kunder Mbreterise Hungareze, e detyruan kete te kalonte qe nga viti 1443 ne nje politike kundersulmesh te fuqishme kunder osmaneve. Perfaqesues i kesaj  politike u be Janosh Huniadi, i cili pas Sk?nderbeut u be nje nga figurat me aktive te luftes antiosmane. Nen udheheqjen e tij, nje ushtri hungareze kaloi ne vjeshte te vitit 1443 Danubin. Per t'i siguruar asaj nje mbeshtetje ne keto vise, u zhvillua nje veprimtari e gjalle diplomatike, ne te clen u perfshi edhe Shqiperia. Ne driten e  te dhenave duhet te mendohet se edhe Sk?nderbeu ishte ne dijeni te asaj qe po pergatitej, ndonese emri i tij nuk permendet. Qendrimi i Sk?nderbeut ne betejen e Nishit ne ditet e para te nentorit 1443, ku forcat osmane pesuan disfate, nuk ishte nje veprim i lindur spontanisht, por rezultat i nj? plani te paramenduar. Ne kete ndeshje ne te cilen moren pjese te gjithe sanxhakbejleret e tjere, Sk?nderbeu u terhoq me forcat shqiptare qe kishte me vete, ose qe mundi te mblidhte. I pajisur me nje ferman, qe ia mori me force, sic na thone shume burime, sekretarit te vules se Bejlerbeut, me shpejtesi te rrufeshme Sk?nderbeu mori rrugen e kthimit per ne atdhe, rrugen e kryengritjes se hapur kunder sulltanit. Gjithcka varej tani nga vendosmeria e shpejtesia e veprimit, per te ngritur ne kembe masat, per te zene ne befasi garnizonet armike ne vend, per t'u  marre atyre kalate, pikembeshtetjet e tyre te fuqishme ne te kater anet e vendit. Faktori vendimtar qe e lehtesoi planin e Sk?nderbeut ishte pergjigjja qe gjeti qe ne hapat e para ky veprim ne tokat shqiptare. Mobilizimi masiv i masave qe filloi se pari ne Diber dhe erdhi duke u zgjeruar andej vale-vale ne gjithe vendin, ishte prova se ketu ishte fjala per nje veprim qe u kthye brenda pak kohe ne nje kryengritje te pergjithshme. Ne kete gjenin shprehje aspirat dhe interesat e shtresave me te gjera te shoqerise shqiptare te masave fshatare mbi te cilat rendonte prej kohesh pesha kryesore e sundimit te huaj, por edhe te asaj pjese te klases feudale qe ishte shpronesuar tashme ose ne rrezik te shpronesohej me zgjerimin e metejshem te pushtimit osman. Ne muajt e pare te kthimit, Sk?nderbeu zhvilloi  nje veprimtari te ethshme, te palodhshme dhe vendimtare deri ne skajet me te  largeta. Brenda 3 muajsh u cliruan kalate e medha dhe u clirua principata e Kastrioteve si dhe pjesa me e madhe e trojeve shqiptare prej viseve ne veri te Matit deri ne Diber, Reke e Polog, deri ne Cermenike e Malet e Mokres, ne krahinat  midis lugines se eperme te Devollit e Semanit.Bashke me viset deri atehere te papushtuara ne verlindje te Drinit si dhe Kosove, keto zona perbenin pjesen kryesore te trojeve te banuara prej shqiptareve. Se sa lart e cmonte Sk?nderbeu gadishmerine luftarake te masave popullore, tregojne fjalet qe ai i tha popullit, sipas Barletit, ne castet solemne kur ne keshtjellen e Krujes se cliruar, me 28 nentor 1443 u ngrit perseri flamuri i Kastrioteve me shqiponjen e zeze dykrenore me fushe te kuqe, qe u be tani e tutje flamuri historik i lufterave per liri i popullit shqiptar. "Lirine nuk jua solla une, por e gjeta ketu ne mes tuaj... armet nuk jua ngjesha une, por ju gjeta te armatosur, lirine e kishit kudo, ne kraharor, ne balle, ne shpate, ne ushtat!"
Duke nxjerre mesime nga pervoja e dhjetera vjete luftimesh e deshtimesh ne plan shqipetar e nderkombetar dhe duke u pergatitur per te ardhmen Sk?nderbeu vuri tani ne jete perfundimin e madh, qe u be guri themeltar i gjithe veprimtarise se tij si burre shteti dhe udheheqes ushtarak ne vitet e ardhshme, se pa kapercyer pozitat e vjeteruara politike te percarjes se vendit ne nje varg zoterimesh te vecanta, pa krijuar nje baze politiko-ushtarake te organizuar dhe te qendrueshme, pa bashkerenditur veprimet e brendshme me levizjet antiosmane qe organizoheshin ne plan te jashtem, lufta nuk do te kishte perspektiven e fitores. Ishte merita e madhe e Sk?nderbeut qe u be shprehesi dhe zbatuesi me i qarte, me i ndergjegjshem e i vendosur i kesaj domosdoshmerie qe impononte situata objektive. Pas fitoreve te para te viteve 1443-44 filluan gjithnje e me te forta kundergoditjet e ushtrive osmane, te cilat niseshin nga bazat e tyre te medha ne portat e trojeve shqiptare, ne Oher, Manastir, Kostur e Shkup me forca gjithnje e me te medha, me ekspedita te organizuara vit per vit me nje rregullsi te parameduar, ne kohen e te mjellave e te korrave, per te shterur forcat  njerezore e mundesite ekonomike te vendit. Detyres me urgjente, organizimit sa me efektiv te mbrojtjes se vendit i sherbeu thirrja e Kuvendit  ne Lezhe (2.3.1444) dhe themelimi i nje beselidhjeje te sundimtareve shqiptare si organ politik dhe krijimi i nje arke lufte per te mbajtur ushtrine e perbashket te Lidhjes. Me autoritetin e vet si udheheqes i kryengritjes se pergjithshme dhe nismetar i mbledhjes, si perfaqesues i njeres nga principatat me te rendesishme te vendit nga pikepamja politike dhe ushtarake-ekonomike, Sk?nderbeu mundi t'u imponohej sundimtareve feudale dhe perfaqesueve te krahinave te veteqeverisura per te kapercyer divergjencat qe kishin midis tyre. Lidhja e Lezhes u be keshtu i pari bashkim politik ne shkalle mbareshqiptare qe njihet ne historine e Shqiperise.
Sk?nderbeu u zgjodh kryetar i Lidhjes dhe Komandant i saj i pergjithshem. Nen udheheqjen e Sk?nderbeut ushtria qe ai organizoi kaliti e komandoi, u be nje arme e fuqishme tejet e shkathet per mbrojtjen e vendit. Tokat shqiptare per me se 25 vjet munden t'u benin balle vershimeve te njepasnjeshme, betejave masive, bllokadave dhe rrethimeve qe organizuan Murati II dhe i biri Mehmeti II, te mbiquajtur "pushues te boteve", per te zhdukur kete vater qendrese e front te ri qe u hap ne brinjen e tyre perendimore, ne nje kohe kur vemendja e osmaneve ishte drejtuar para se gjithash drejt veriut, Danubit. Ne Shqiperi deshtoi politika e tyre e frikesimit, e mbeshtetur ne epersine numerike dhe te armatimit. Duke shfrytezuar vecorite e terrenit shqiptar, luften tradicionale popullore dhe duke e kombinuar si mjeshter i artit luftarak me operacione te medha strategjike-taktike dhe ndeshje frontale. Sk?nderbeu kundershtarin e lodhur me pusi e kurthe, alarme e shqetesime te vazhdueshme, e godiste me sulme te fuqishme e te befasishme dhe e shkaterronte perfundimisht. Me kete strategji te mbrojtjes aktive, me parimin "mbrohu duke sulmuar", ai arriti rrezultate te shkelqyera me nje ushtri relativisht te vogel, duke vene ne jete parimin e tij "se kush nuk eshte ne gjendje ta mundi armikun me nje ushtri prej 10-12000 vetash, nuk do te mundte ta bente kete as dhe me nje ushtri shumefish me te madhe". Kjo ushtri bashkonte vrullin e nje ushtrie popullore me pervojen e reparteve te zgjedhura, te specializuara per detyra te vecanta te nje ushtrie te qendrueshme, te rroguar, me komandante te dale nga rradhet e popullit qe u rriten e u kaliten bashke me ushtrine nen komanden e Sk?nderbeut. Me keto forca komanda shqiptare arriti te fitonte dhjetera beteja kunder ushtrive kufitare osmane. Fushat e Pologut, te Dibres, te Ohrit e te Domosdoves, grykat dhe luginat e Drinit e te Shkumbinit sidomos ne vitet 1444-48, 1450-56, 1462-65, fushat e Ujit te Bardhe (1457), te Livadhit prane Ohrit (1462), te Vajkalit (1465) etj u bene shesh disfatash te ushtrive te rendesishme osmane. Me keto koncepte taktike-strategjike Sk?nderbeu arriti te prapste e te thyente edhe forcat kolosale te ushtrive perandorake te llogaritura ne mbi 100.000  veta, qe erdhen me Muratin ne krye per rrethimin e Stefigradit (1448) dhe te Krujes (1450), si dhe me Mehmetin II per rrethimin e dyte e te trete te saj1466-1467. Taktika e shkaterrimit sistematik te vendit, masakrat masive te zbatuara sidomos nga Mehmeti II (ne Cidhne u vrane me 1467 mese 10.000 pleq, gra e femije), nxitja e lekundjeve dhe konflikteve midis anetareve te Lidhjes Shqiptare nuk munden te percanin bashkimin e formuar me Sk?nderbeun ne krye. Keto momente kritike udheheqesi i luftes mundi t'i perballonte me sukses, sepse kishte mbeshtetjen masive e te qendrueshme nga ana e shtresave te gjera sidomos te fshataresise, qe shihnin ne luften konseguente te udhehequr nga Sk?nderbeu rrugen me te efektshme per te perbqalluar rrjedhimet shkaterrimtare te luftes. Uniteti politik dhe ai ushtarak kushtezonin njeri-tjetrin. Kryetari dhe komandanti i Lidhjes se Lezhes, i cili ne nje faze te pare nuk kishte qene vecse "nje i pare midis te barabarteve", u detyrua tani te nderhynte ku qe nevoja, ne interes te luftes se perbashket, ne zoterimet e aleateve te tij, duke cenuar autonomine e tyre, cka coi, sidomos ne vitet 50, ne konflikte me Arianitet, Muzaket, Dukagjinet, ndonese ishin te lidhur me lidhje farefisnie me Kastriotet, madje midis vete ketyre, konflikte qe shkuan deri ne tradheti (Moisi Golemi 1456, Hamza Kastrioti 1457 etj.). Keto rrethana e cuan Sk?nderbeun te merrte masa energjike madje duke vene dore mbi tokat e tyre dhe duke marre masa shtrengimi, deri edhe denimi me vdekje. Me nje evolucion te brendshem, beselidhja e sundimtareve shqiptare filloi te kthehej ne nje aparat shteteror, ne nje shtet te perqendruar, qe kishte si berthame qendrore zoterimet e Kastrioteve. Ne gjirin e klases sunduese, ne keto kushte, pozita kryesore ne aparatin politik-shteteror e ushtarak kaluan kryesisht ne duart e feudaleve te vegjel, te cilet qendronin besnikerisht prapa perfaqesuesit te pushtetit qendror. Qe nga fundi i viteve 50, ne vartesine e ketij shteti hyne edhe zoterimet e nje vargu sunduesish qe ishin perpjekur te ruanin poziten e vet duke kerkuar mbeshtetje ne forca te jashtme. Formimi i ketij shteti ishte nje hap i rendesishem per bashkimin politik te shqiptareve, edhe pse nuk perfshinte gjithe trojet shqiptare, jashte tij mbeteshin viset ne jug te vijes Seman-Vjose ku prapa kraheve te osmaneve gjendeshin nje varg zonash te lira qe perbenin vatra qendrese, pjese te luftes se pergjithshme. Principata e Kastrioteve nen sundimin e Sk?nderbeut perfshiu keshtu ne nje shtet politikisht te pavarur pjesen me te madhe te trojeve shqiptare te papushtuara nga osmanet. Duke iu  referuar historise Sk?nderbeu e deklaronte veten si pasardhes e vazhdues i vepres se bashkimit politik, qe kishin ndermarre ne fund te shek. XIV sundimtaret nga dinastia e Balshajve. Fuqizimi dhe konsolidimi i shtetit te perqendruar shqiptar e beri ate nje faktor politik e ushtarak te rendesishem aktiv edhe ne marredheniet nderkombetare. Lufta qe zhvillohej ne Shqiperi ishte pjese e asaj lufte per liri me te cilen popujt e Evropes Juglindore, e midis tyre ne rradhe te pare shqiptaret, duke gozhduar forca te medha ne trojet e tyre u bene nje ledh mbrojtes kunder veshtrimit shkaterrues te agresionit osman. Per Sk?nderbeun ishte e qarte se nje nga kushtet ndihmese per zhvillimin e luftes antiosmane ne Shqiperi ishte bashkepunimi me forcat e jashtme, te interesuara per t'iu  kundervene vershimit osman. Qe me 1443-44 e me tej me 1448-56 Sk?nderbeu krijoi lidhje me Huniadin per te arritur nje front te perbashket ne Kosove, dhe per te ndihmuar forcat hungareze qe luftonin ne Beograd. Nuk munguan gjithashtu lidhje bashkepunimi me sundimtaret e fundit ballkanas, mbretin e Bosnjes, despotet e Serbise dhe Artes, me kryepeshkopin e Ohrit, te cilet qene ne fakt ata me te interesuar te perfituar nga lufta qe zhvillohej ne Shqiperi. Vemendje qe u kushtoi Sk?nderbeu sidomos perpjekjeve per te terhequr ne nje bashkepunim efektiv shtetet perendimore me te aferta-Republiken  e Venedikut, Mbreterine e Napolit, Papatin e Romes, duke llogaritur se ishte vete intersi i ketyre shteteve qe te ndihmonin aktivisht, materialisht e ushtarakisht luften ne Shqiperi per te siguruar krahet nga sulmet osmane prej Ballkanit. Por keto shtete synonin vetem nga lufta e popujve ballkanas, duke ua lene atyre gjithe barren e duke i percjelle me fjale te mira e urime. Republika e Venedikut i trembej perforcimit te Lidhjes Shqiptare e te pozites se Sk?nderbeut, qe mund te vinin ne rrezik zoterimet e saj ne Shqiperi. Ajo beri kunder Sk?nderbeut nje lufte te fshehte qe synonte vrasjen e tij dhe percarjen e lidhjes dhe arriti deri ne luften e hapur ne dy fronte, te kombinuar nga osmanet me 1445. Edhe kur Republika hyri ne lufte me osmanet me 1463 dhe u lidhe me marreveshje me Sk?nderbeun dhe Hungarine, ajo e konsideronte luften ne Shqiperi vetem si nje aksion per te lehtesuar frontin e saj ne Peloponez. Sk?nderbeu i denoi ashper keto qendrime sidomos ne situaten e veshtire te rrethimit te II e te III te Krujes (1466-67), duke  deklaruar se "nuk kishte besuar se mund te ekzistonte nje shpirtligesi te tille sic e treguan keta "prifterinj" dhe se "duhej luftuar me teper kunder ketyre sesa kunder turqve". Edhe Mbreteria e Napolit ishte e interesuar t'i hapte rruge ekspansionit te saj drejt Mesdheut Lindor, me ane traktatesh te lidhur me nje varg sundimtaresh ballkanas, me traktatin e Gaetes te perfunduar me 1451 me Skenderbeun, Alfonsi i V i Aragones i premtonte sundimtarit shqiptar ndihmen ushtarake financiare kunder osmaneve, ndersa Sk?nderbeu po te plotesohej ky kusht do te njihte Alfonsin si kryezot, me cilesine e vasalit per tokat qe do te cliroheshin me forca te perbashketa. Ky bashkepunim qe nuk cenonte politiken e pavarur te Sk?nderbeut, mbeti pa u realizuar, lufta qe synonte Sk?nderbeu kerkonte nje angazhim teresor te forcave qe Alfonsi s'kishte ndermend ta bente. Nje orvatje te dyte per te angazhuar Napolin dhe aleatet e tij, Milanon, Papatin, ne nje aksion te perbashket  kunder osmaneve, beri Sk?nderbeu ne vitet 1460-62 me ekspediten ushtarake ne ndihme te Ferdinandit kunder baroneve kryengrites ne Italine e Jugut, duke treguar qarte, sic ishte qellimi i tij, vleren ushtarake te forcave shqiptare per ate aksion. Ne mendimin politik te njerezve me te qarte te  kohes po behej gjithnje e me e dukshme rendesia e Shqiperise si kryeure per kalimin e osmaneve drejt Perendimit. "Invazioni i Europes eshte i sigurt, shkruante ne kete kohe nje ushtarak anglez, sepse s'ka fuqi qe mund te beje rezistence nqs bjen keshtjella shqiptare". Ndergjegjja per funksionin evropian te luftes se shqiptareve gjeti shprehje ne planet qe u hartuan ne konferencen e disa shteteve europiane ne Mantova me 1458 si dhe me vone me 1464, kur u hodh ideja per nje front te gjere politik e ushtarak antiosman, qe do te perfshinte Burgonjen e disa shtete kryesore italiane, Shqiperine e Hungarine si dhe kundershtaret e Mehmetit te II ne Azi. Por politika driteshkurter vecanerisht e shteteve italiane beri qe te deshtonin keto plane. Per kete funksion evropian  te luftes se shqiptareve ishte i ndergjegjshem vete Sk?nderbeu kur i deklaronte nje princi italian se "po te mos ishte lufta jone, ato vende qe thoni se jane tuajat, do te kishin rene prej kohe ne duart e turqve". Skenderbeu vdiq i semure ne Lezhe, ku do te organizohej nje kuvend i krereve shqiptare, dhe u varros po aty. Personaliteti i Sk?nderbeut si burre shteti, strateg e mjeshter i artit ushtarak dallonte me tiparet e veta karakteristike nga princerit feudale bashkohes te Perendimit. Luftetar i thjeshte midis luftetareve, ai luftonte me "menge te shpervjelura", ne krye te nje kaloresie qe vepronte me shpejtesi te jashtezakonshme ne krahasim me ushtrite e renda feudale, bartes i nje emri me fame boterore, ai "ishte i veshur si nje njeri i varfer", si burre shteti ai nuk njihte intrigat politike dhe amen e fshehte te parase, armet karakteristike te kohes. Misherues i traditave me te larta te popullit te tij, ai ishte shprehes i asaj force vitale te jashtezakonshme qe ka manifestuar kurdohere populli shqiptar. Figura e Sk?nderbeut sintetizon nje epoke te tere te historise kombetare shqiptare, luften njeshekullore kunder pushtimit osman (1380-1479), per mbrojtjen e tokes, lirise, te pavaresise se vet. Me kete lufte iu vune themelet e qendrueshme asaj ndertese qe brezat e ardhshem e cuan deri ne fund bashkimit te popullit shqiptar ne shtetin e tij kombetar. Si simbol i nje lufte te lavdishme per liri, si strateg i madh e mjeshter i artit luftarak, figura e Sk?nderbeut terhoqi gjate shekujve vemendjen e historianeve, ushtarakeve, te burrave te shtetit, te njerezve te artit dhe te fantazive krijuese te popujve. Ketu e kishte burimin ajo literature shumegjuheshe qe u botua dhe vazhdon te botohet per te ne te kater anet e botes. Figura e Sk?nderbeut dhe lufta qe udhehoqi ai u be nje burim frymezimi gjate luftrave clirimtare dhe sidomos gjate Rilindjes Kombetare Shqiptare. Monumenti i Skenderbeut (11 m i larte) ndodhet ne qender te Tiranes ne sheshin me te njejtin emer dhe u perurua me 1968 me rastin e 500 vjetorit te vdekjes se Skenderbeut, eshte veper e skulptoreve Odhise Paskali, Andrea Mano e Janaq Paco. Monumente te tij gjenden ne Itali, Zvicer dhe ne Hungari si dhe emrin e tij e kane marre mjaft sheshe te Europes.


 

13.10.04 00:10


fficeffice" />


Adem Jashari 1955 - 1998


 


Adem Jashari lindi n? Prekaz t? Drenic?s, m? 28 n?ntor 1955. K?t? vit, Shaban Jasharit, krahas Fest?s s? Flamurit, q? e festonte p?r ?do mot, ju shtua edhe nj? fest? tjet?r - Dit?lindja e djalit t? cilin e pag?zoi: Adem. Dhe ishte e natyrshme q? mbi djepin e posa t? lindurit n? k?t? dit?, Djepi t? mbulohej me flamurin e Sk?nderbeut. K?shtu ndodhi at? dit? n? familjen Jashari, n? Prekazin e Ahmet Delis?. Familjes se xha Shabanit iu shtua edhe nj? pushk?, n? Drenic? jehuan krismat e pushk?ve p?r flamur dhe ushtarin e posalindur t? liris?. Xha Shabanit ju duk se jehona e pushk?ve q? kers?n p?r lindjen e Adem Jasharit po shp?rndahej val? - val? n?p?r Drenic? e Kosov? si jehona "Prite, prite Azem Galic?n o heeejjj", e atij sikur ju duk se po nd?gjonte jehon?n: "Prite, prite Adem Jasharin o heeejjj". S?do t? ishte ?udi q? at? dit?, xha Shabani t?i kishte nd?gjuar t? dy jehonat, se at? dit? e kaluara po e p?rcaktonte t? ardhmen, ishin b?r? nj?. At? dit?, Flamuri - Lindja - krisma - jehona ishin determinim i nj? lavdije t? madhe. Adem Jashari erdhi n? k?t? bot? me t? vetmin ndryshim nga gjith? moshatar?t e tij se ky u lind n? dit?n e fitorev? m? t? lavdishme t? popullit shqiptar, n? Dit?n e 28 N?ntorit. K?shtu nisi jeta n? vazhdim?si n? Prekazin e lavdive t? p?rs?ritshme. N? fest? me krisma e k?ng? edhe vdekjen e b?jn? me krisma e k?ng?. Xha Shabani ishte i kujdessh?m me t? gjith? f?mijt?, por ndaj Ademit tregonte nj? kujdes t? ve?ant?, ndoshta pse i kujtohej dita e lindjes, i kujtoheshin krismat e pushk?s dhe jehonat e p?rs?ritura t? atyre krismave n? 28 N?ntorin e vitit 1955. Xha Shabani ishte bujk. Pas Luft?s s? Dyt? Bot?rore, p?r nj? koh? pati ushtruar profesionin e m?suesit, por p?r shkak t? veprimtaris? atdhetare ai do t? largohet nga procesi m?simor. Ai pa ndonj? kund?rshti vendosi t? merrej me punimin e tok?s dhe edukimin e f?mij?ve n? frym?n e atdhetarizmes. K?shtu po rritej Ademi s? bashku me v?llez?rit m? t? m?dhenj, Rifatin dhe Hamz?n. Ademi kishte nj? interesim t? ve?ant? p?r arm?t, p?r t? b?mat e prekaziot?ve gjat? historis? e sidomos i interesonte akti tep?r burr?ror i Ahmet Delis? dhe ndihma q? ai i pati dh?n? fqiut, q? ishte sulmuar nga bandat serbe.


 


Sopata e Ahmet Delis?, ajo q? band?s ?etnike i ndau kokat n? dysh, isht? b?r? legjend?, legjend? e historis? n? mbrojtje t? nderit dhe dinjitetit komb?tar. Adem Jashari kishte nj? interesim t? ve?ant? p?r Emin Latin, prekaziotin bashk?luft?tar t? Azem e Shot? Galic?s, t? atij brezi trimash, q? n? gjith? shqiptarin? njiheshin p?r t? b?me e trim?ri. Ndon?se ky brez i trimave t? qartur t? liris?, Kosov?s nuk i sollen ?lirimin e bashkimin komb?tar, por brezave ju lan amanet: pushk?t trim?rore t? liris?. Ky amanet p?rcillej nga brezi n? brez, nga luft?tari t? luft?tari me porosi, q? t? p?rcillej si stafet? deri n? fitoren mbi armikun e kombit. Prekazi n? m?nyr?n m? besnike e p?rcolli amanetin e luft?tar?ve t? liris?, jo vet?m duke e mbajtur syrin n? sh?njest?r, por duke p?rcjell jehon?n e pushk?ve t? liris? nga Prekazi n? Drenic? e n? Kosov?, jehon? q? i mbulonte t? gjitha tokat e pushtuara t? Shqip?ris?. A nuk e tregoi k?t? edhe Kulla e Shasivar Alis?, n? dimrin e ftoht? t? vitit 1945? A nuk u p?rs?rit kjo nga pasardh?si i Emin Latit me 13 maj 1981, kur Tahir Meha mbuloi me turp nj?sin? speciale t? policis? beogradase? T? gjitha k?to dhe shum? t? tjera q? s'u p?rmend?n, lan? gjurm? t? thella n? edukimin atdhetar t? Adem e Ham?z Jasharit dhe ?et?s s? tij trime. Adem dhe Hamez Jashari do t? betohen para varrit t? Tahir Meh?s, se do t? vazhdojn? luft?n p?r ?lirim deri n? fitore. Dhe, ecen guximsh?m rrug?s s? luft?tar?ve komb?tar?, duke ngritur si n? cil?si e n? sasi numrin e luft?tar?ve t? liris? e t? pavar?sis?, duke ngritur cil?sin e luft?s ?lirimtare, me ?ka ndryshuan rrjedhat e historis? dhe hapen nj? epok? t? re - Epok?n e Ushtris? ?lirimtare t? Kosov?s. Demonstratat e vitit 1981, ngjarjet e Pranver?s s? madhe studentore t? vitit 1981, t? cilat u shnd?rruan n? L?vizje t? madhe popullore, q? me vite mbajten t? ndezur flakadanin e liris? e t? ?lirimit t? kombit, pat?n ndikim magjik n? brezin q? formuan, organizuan dhe udh?hoqen politikisht dhe ushtarakisht Ushtrin? ?lirimtare t? Kosov?s. Adem Jashari dhe ?eta e tij ka qen? dhe ka mbetur b?rthama themeltare e U?K-s?. N? histori ndodh edhe t? ndodhin ngjarje t? rastsishme, por Adem Jashari, ?eta dhe familja e tij nuk jan? rast?si e historis?, ata me nd?rgjegje e vendosm?ri u p?rgatit?n p?r kthes?n vendimtare t? historis? son? m? t? re. Adem Jashari nuk shkoi rast?sisht n? Shqip?ri p?r t? p?rsosur artin e luft?s, t? cilin e p?rvet?sonte me shpejt?si t? rrufeshme, dallohej nga i gjith? brezi i tij. N? p?rgatitjet ushtarake tregoi aft?si dhe cil?si t? larta n? p?rvet?simin e artit t? p?rdorimit t? armeve t? ndryshme p?r luft?n ?lirimtare. Adem Jashari, ndryshimet q? po b?heshin n? vitet 90, i shihte me optimiz?m, prandaj sin?erisht e vendosm?risht nisi angazhimin e tij n? sfer?n ushtarake, p?r organizimin e luft?s ?lirimtare. Adem Jashari dhe ?eta e tij nuk ishin nisur n? rrug?n e luft?s p?r liri p?r hir? t? k?tij apo atij lideri, pse ky apo ai i paskan syt? e zinj. Ata ishin nisur p?r ?lirimin e Kosov?s pa b?r? llogari meskine, karieriste apo grabit?se. Ata e donin Kosov?n e lir? e t? pavarur. Ata ishin t? liruar nga ideologjizmat, ve? shqiptarizm?s. Adem Jashari dhe ?eta e tij ndryshimet politike q? ndodhen n? vitet 90 i priti me optimiz?m, besoj shum?, por nuk do t? kaloj? shum? koh? dhe do t? zhg?njehen se kasta e "re" e politikajve po b?hej penges? e rrjedhave t? reja t? historis?, po ngulfaste shpirtin luftarak t? shqiptar?ve liridash?s. Kur n? fund t? vitit 1991, n? Kosov? po b?heshin arrestime t? t? gjith? atyre q? ishin p?rgatitur n? Shqip?ri, Adem Jashari do t? njoftoj? ?et?n e tij dhe t? k?rkoj? nga ata, q? t? ishin vigjilent se ?do nat? armiku mund t?iu trokaste n? porta. Ai do t?iu thot? shok?ve: "Arm?t nuk i kemi marr? q? t?ia dor?zojm? armikut, por q? ta luftojm? deri n? fishekun e fundit". M? fjal?n e komandantit u pajtuan t? gjith?. Dhe, nuk vonoi dita kur armiku do t? trokas n? port?n e Jashar?ve. Ishte m?ngjesi i hersh?m i 30 dhjetorit 1991, ku armiku me nj? makineri t? t?r? policore kishte rrethuar Jasharajt dhe k?rkuan dor?zimin e Adem Jasharit dhe Jashar?ve tjer?. Adem Jashari me v?llez?r e shok? apelit t? armikut p?r dor?zim ju p?rgjigjen me bresh?ri arm?sh nga shum? drejtime. Ishte e ?art?, ?eta e Prekazit kishte vendosur epok?n e luft?s ?lirimtare, ata mes jet?s se burgut e t? posht?rimit kishin zgjedhur jet?n e lavdis? e t? liris?, me t? gjitha pasojat q? mund t?i kishte. Vet?m t? guximshmit n?p?r koh? t? ndryshme i kan? nd?rruar rrjedhat e historis?, k?shtu ndodhi edhe me Adem Jasharin dhe ?et?n e tij. K?shtu nisin aksionet luftarake mbi policin? e armikut, fillimisht n? Drenic?, e p?r t'u p?rhapur m? von? ne Llap e Dukagjin, n? Drini e kudo n? Kosov?. U?K po b?h?j shpres? p?r popullin dhe tmerr p?r armikun, armikut po i rr?shqiste dheu n?n k?mb?, pasigurin? e shihte t? ?do ka?ube. Adem Jashari ishte kudo. Ai po b?hej legjend?. Ai ishte kudo ku sulmohej armiku, ai ishte n? ?do cep t? Kosov?s. Vet?m frikacaket nuk mund t?i besonin trim?rive e t? b?mave t? Adem Jasharit, ata nuk d?shironin ndeshjen me armikun dhe sa her? q? ?eta e tij sulmonte e vriste policin? kriminale t? armikut do t? thonin: "K?ta jan? dor? e zgjatur e armikut, jan? t? Sheshelit apo t? Arkanit etj.", - dhe kjo nuk ishte di?ka e re, dikush duhej t? mbulonte kolaborimin me Beogradin, por paraprakisht duhej akuzohej tjetri. Adem Jashari kishte shum? mund?si, ai kishte zgjedhur me nd?rgjegje mund?sin? e luft?s s? armatosur p?r liri e pavar?si, anipse ai i dinte mund?sit? e veprimit luftarak t? U?K-s?. Pas luft?s se 26 n?ntorit 1997, n? Llaush? t? Re, ku mori pjes? Ademi me ?et?n e tij, nga e cila armiku u t?rhoq me bisht n?n k?mb?, armiku do t? b?j? plane p?r zhdukjen e Adem Jasharit. Kjo do t? ndodh? me 22 janar 1997. Nj? band? kriminele kishte sulmuar familjen Jashari, me q?llim q? t? zhdukej kjo ?erdhe e rrezikshme e Ushtris? ?lirimtare t? Kosov?s. Por, fal? gjakftoh?sis? e guximit t? familjes dhe ndihmes q? erdhi nga ?eta, armiku u t?rhoq pa arritur q?llimin. Ato dit? e t?r? Kosova sikur ishte n? Lagjen e Jashar?ve. Nuk ishte e v?shtir? ta kuptoje mesazhin q? kishte l?n? armiku. Armiku ishte t?rhequr i bindur se nuk kishte gjetur m?nyren e eliminimit t? Adem Jasharit dhe familjes Jashari. Armiku d?shironte qoft? edhe largimin e Jasharajve nga trojet e tyre, por Jasharajt nuk i l?shonin trojet st?rgjyshore. Ata as t? vdekur nuk donin t? shkuleshin nga vendi i tyre, p?r ?ka kishin nisur luft?n. Adem Jashari dhe gjith? Jasharajt nuk e donin ikjen e posht?rimin, ata e d?shironin q?ndres?n, e donin lirin? dhe pavar?sin? e Kosov?s. Armiku pas disfat?s s? 22 janarit kishte filluar p?rgatitjet p?r nj? sulm t? p?rmasave t? m?dha policore dhe ushtarake, dhe ky sulm do t? filloj? n? m?ngjesit e hersh?m t? 5 prillit 1998, pak dit? pasi policia armike kishte pasur nj? disfat? t? Lisat Binak, n? Likoshan. K?t? her? forca t? m?dha ushtarake dhe policore e kishin rrethuar Prekazin, me orientim kryesor Lagjen e Jashar?ve. Lufta p?r eliminimin e Jashar?ve ishte e rrept?. Armiku Prekazin e kishte vendosur n? rreth t? hekurt? dhe sulmonte nga shum? an?. U?K-ja aso kohe i kishte mund?sit? e kufizuara t? sulmit e t? dep?rtimit. Adem Jashari dhe ?eta e tij sulmit armik ju p?rgjigjen me sulm. Lufta q? zhvilloi Adem Jashari me shok? q? e madhe. Sulmi i armikut vinte nga larg. Pas nj? rezistence t? gjat? dhe herioke, armiku arriti t? djeg? e shkat?rroj? Lagjen e Jashar?ve, por jo kurr? vendosm?rin? p?r t? vazhduar luft?n p?r liri e pavar?si. Adem Jashari deri n? vdekje luftoi e k?ndoi, jo vdekja e Adem Jasharit nuk ?sht? vdekje ?sht? p?rjet?si. Lufta p?r Prekazin q? e ashp?r. Q?ndresa ishte e madhe. Ushtria ?lirimtare e Kosov?s humbi prijetarin e saj. Kosova fitoi komandantin legjendar. Me aktin e r?nies se Jashar?ve, Kosova mundi frik?n dhe p?r lirin? e pavar?sin? u hapen shtigje t? reja. Adem Jashari - legjend?, solli kualitet t? ri n? filozofin? dhe mend?sin? e shqiptar?ve p?r jet?n, atdheun, lirin? p?r nderin dhe dinjitetin e kombit. R?nia heroike e Adem Jasharit i dha shtytjen m? t? fuqishme mobilizimit, strukturimit dhe profesionalizimit t? Ushtris? ?lirimtare t? Kosov?s. Ushtria ?lirimtare e Kosov?s fitoi hap?sira t? reja veprimi. Komandanti Legjendar i U?K-s? me jet?n, vepr?n dhe lavdin? e tij i dha kualitete dhe p?rmasa t? reja 28 N?ntorit - Ftes?s son? Komb?tare.

13.10.04 00:08


Gjuha Shqipe dhe studimet letrare mbi te!fficeffice" />


Gjuha shqipe b?n pjes? n? familjen e gjuh?ve indoevropiane, ku futen gjuh?t indoiranike, greqishtja, gjuh?t romane, gjuh?t sllave, gjuh?t gjermane, etj. Ajo formon nj? deg? t? ve?ant? n? k?t? familje gjuh?sore dhe nuk ka ndonj? lidhje prejardhjeje me asnjer?n prej gjuh?ve t? sotme indoevropiane. Karakteri indoevropian i shqipes, p?rkat?sia e saj n? familjen gjeh?sore indoevropiane, u arrit t? p?rcaktohej e t? v?rtetohej q? nga mesi i shekullit XIX, n? saj? t? studimeve t? gjuh?sis? historike krahasuese.
Ishte sidomos merita e njerit prej themeluesve kryesor? t? k?tij drejtimi gjuh?sor, dijetarit t? njohur gjerman Franz Bopp, q? v?rtetoi me metoda shkencore p?rkat?sin? e gjuh?s shqipe n? familjen gjuh?sore indoevropiane. F Bopp i kushtoi k?tij problemi nj? vep?r t? ve?ant? me titull ?Ueber das Albanesische in scinen verwandtschaftlichen Bezichungen?, botuar n? vitin 1854.
N? ndarjen e gjuh?ve indoevropiane n? dy grupe: n? gjuh? lindore ose satem dhe n? gjuj? per?ndimore ose kontum, shqipja shkon me gjuh?t lindore (satem), bashk? me gjuh?t indoiranike, gjuh?t balto-sllave dhe armenishten.


Origjina
Problemi i origjn?s s? gjuh?s shqipe ?sht? nj? nga problemet shum? t? debatuara t? shkenc?s gjuh?sore. Ajo e ka burimin, pa dyshim, prej njer?s nga gjuh?t e lashta t? Gadishullit t? Ballkanit, ilirishtes ose trakishtes. N? literatur?n gjuh?sore qarkullojn? dy teza themelore p?r origjin?n e shqipes: teza e origjin?s ilire dhe teza e origjin?s traka. Teza ilire ka gjetur mb?shtetje m? t? gjer? historike dhe ghuh?sore. Ajo ?sht? formuar q? n? shekullin XVIII n? rrethet e historian?ve.
P?rpjekjen e par? shkencore p?r t? shpjeguar origjin?n e shqiptar?ve dhe t? gjuh?s s? tyre, e b?ri historiani suedez Hans Erich Thunmann n? vepr?n e tij ?Undersuchunger liber di Geschichte der ?stlichen europ?ischen V?lker? Leipzig 1774. Ai, duke u mb?shtetur n? burime historike latine e bizantine dhe n? t? dh?na gjuh?sore e onomastike, arriti n? p?rfundimin se shqiptar?t jan? vazhduesit autokton? t? popullsis? s? lasht? ilire, e cila nuk u romanizua si? ndodhi me popullsin? trako-dake, paraardh?se t? rumun?ve.
Tezea e origjin?s ilire te shqipertar?ve ?sht? mb?shtetur nga albanolugu i mir?njohur australian Johannas Georges von Hahn n? vepr?n e tij Albanesische Stidien,publikuar m? 1854
Q? nga ajo koh? deri n? dit?t tona, nj? varg dijetar?sh t? shquar historian?, arkeolog? e gjuh?tar?, kan? sjell? duke plot?suar njeri tjetrin, nj? s?r? argumentesh historike dhe gjuh?sore, q? mb?shtesin tez?n e origjin?s dhe t? shqiptar?ve dhe t? gjuh?s s? tyre. Disa nga keto argumente themelore, jane:
1. Shqiptar?t banojn? sot n? nj? pjes? t? trojeve, ku n? periudh?n antike kan? banuar fise ilire; nga ana tjet?r n? burimet historike nuk njihet ndonj? emigrim i shqiptar?ve nga vise t? tjera p?r t?u vendosur n? trojet e sotme.
2. Nj? pjes? e elementeve gjuh?sore: emra sendesh, fisesh, emra njer?zish, glosa, etj., q? jan? njohur si ilire, gjejn? shpjegim me an? t? gjuh?s shqipe.
3. Format e toponimeve t? lashta t? trojeve ilire shqiptare, t? krahasuara me format p?rgjegj?se t? sotme, provojn? se ato jane zhvilluar sipas rregullave t? fonetik?s historike t? shqipes, dmth kan? kaluar pa nd?rprerje n?p?r goj?n e nj? popullsie shqipfol?se.
4. Marr?dh?niet e shqipes me greqishtjen e vjet?r dhe me latinishten, tregojn? se shqipja ?sht? formuar dhe ?shte zhvilluar n? fqinj?si me k?to dy gjuh? k?tu n? brigjet e Adriatikut dhe t? Jonit.
5. T? dh?nat arkeologjike dhe ato t? kultur?s materiale e shpirt?rore, d?shmojn? se ka vijim?si kulturore nga ilir?t antik? te shqiptar?t e sot?m.
Nga t? gjith? k?to argumente, t? paraqitur n? m?nyr? t? p?rmbledhur, rezulton se teza e origjin?s ilire e gjuh?s shqipe, ?sht? teza m? e mb?shtetur nga ana historike dhe gjuh?sore.


 


Fillimet e shkrimit t? gjuh?s shqipe
Shqipja ?sht? nj? nga gjuh?t e lashta t? Ballkanit, por e dokumentuar me shkrim mjaft von?, n? shekullin XV, ashtu si rumanishtja.
Dokumenti i par? i shkruar n? gjuh?n shqipe, ?sht? ajo q? quhet ?Formula e pag?zimit?, e vitit 1462. Esht? nj? fjali e shkurt?r n? gjuh?n shqipe ?Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit?, q? gjendet n? nj? qarkore t? shkruar n? latinisht nga Kryepeshkopi i Durr?sit Pal Engj?lli, bashk?pun?tor i ngusht? i Sk?nderbeut.
Pal Engj?lli, gjat? nj? vizite n? Mat, vuri re shrregullime n? pun? t? ushtrimit t? fes? dhe me k?t? rast, ai la me shkrim disa porosi dhe udh?zime p?r klerin katolik, nd?r t? cilat edhe formul?n e m?sip?rme, t? cil?n mund ta p?rdornin prind?rit p?r t? pag?zuar f?mijt? e tyre, n? rastet kur nuk kishin mund?si t?i d?rgonin n? kish?, ose kur nuk kishte prift. Formula ?sht? shkruar me alfabetin latin dhe n? dialektin e veriut (geg?risht).
?Formula e pag?zimit? ?sht? gjetur n? Bibliotek?n Laurentiana t? Milanos nga historiani i njohur rumun Nikolla Jorga dhe ?sht? botuar prej tij n? vitin 1915 n? ?Notes et extraits pour servir l?histoire des croisades au XV siecle IV, 1915?.
M? pas, nj? botim filologjik t? k?tij dokumenti, bashk? me riprodhimin fotografik t? tij, e b?ri filologu francez Mario Rognes n? ?Recherches sur les anciens textes albanais?, Paris 1932.
Dokumenti i dyt?, i shkruar n? gjuh?n shqipe ?sht? Fjalorthi i Arnold von Harfit, i vitit 1496. Udh?tari gjerman Arnold von harf, nga fshati i K?lnit, n? vjesht? t? vitit 1496, nd?rmori nj? udh?tim pelegrinazhi p?r n? ?vendet e shenjta?. Gjat? udh?timit kaloi edhe n?p?r vendin ton?, gjat? bregdetit, duke u ndalur n? Ulqin, Durr?s e Sazan dhe p?r nevoja praktike t? rrug?s sh?noi 26 fjal?, 8 shprehje dhe num?ror?t 1 deri m? 10 dhe 100 e 1000, duke i shoq?ruar me p?rkthimin gjermanisht. Ky Fjalorth u botua p?r her? t? par? m? 1860 n? K?ln, nga E.von Grote.
I fundit t? shekullit XV ose i fillimit t? shekullit XV ?sht? edhe nj? tekst tjet?r i shkruar n? gjuh?n shqipe dhe i gjendur brenda nj? dor?shkrimi grek t? shekullit XIV n? Bibliotek?n Ambrosiana t? Milanos. Teksti p?rmban pjes? t? p?rkthyera nga Ungjilli i Sh?n Mateut, etj.
Ai ?sht? shkruar n? dialektin e jugut dhe me alfabet grek. Ky tekst i shqipes i shkruar , njihet n? literatur?n shqiptare me emrin ?Ungjilli i Pashk?ve?.
K?to dokumente nuk kan? ndonj? vler? letrare, por paraqesin interes p?r historin? e gjuh?s s? shkruar shqipe. Shqipja, q? n? fillimet e shkrimit t? saj, d?shmohet e shkruar n? t? dy dialektet, n? dialektin e veriut (geg?risht) dhe n? alfabetin e jugut (tosk?risht), si dhe me dy alfabete, me alfabetin latin dhe me alfabetin grek, gj? q? tregon se kultura shqiptare ishte nj?koh?sisht n?n ndikimin e kultur?s latine dhe t? kultur?s greko-bizantine.
Libri i par? i shkruar n? gjuh?n shqipe, q? njohim deri m? sot, ?sht? ?Meshari? i Gjon Buzukut, i vitit 1555, i cili sh?non edhe fillimin e let?rsis? s? vjet?r shqiptare. Nga ky lib?r, na ka arritur vet?m nj? kopje, q? ruhet n? Bibliotek?n e Vatikanit. Libri p?rmban 220 faqe, t? shkruara n? dy shtylla. ?Meshari? i Gjon Buzukut ?sht? p?rkthimi n? shqip i pjes?ve kryesore t? liturgjis? katolike, ai p?rmban meshet e t? kremteve kryesore t? vitit, komente t? librit t? lutjeve, copa nga Ungjilli dhe pjes? t? ritualit dhe t? katekizmit. Pra, ai p?rmban pjes?t q? i duheshin meshtarit n? praktik?n e p?rdit?shme t? sh?rbimeve fetare. Duket qart?, se kemi t? b?jm? me nj? nism? t? autorit, me nj? p?rpjekje t? tij, p?r t? futur gjuh?n shqipe n? sh?rbimet fetare katolike. Pra, edhe p?r gjuh?n shqipe, ashtu si p?r shum? gjuh? t? tjera, periudha letrare e saj nis me p?rkthime tekstesh fetare.
Libri i par? n? gjuh?n shqipe, ?Meshari? i Gjon Buzukut, u zbulua p?r her? t? par? n? Rom? nga njeri prej shkrimtar?ve t? veriut, Gjon Nikoll? Kazazi. Por libri humbi p?rs?ri dhe u rizbulua m? 1909 nga peshkopi Pal Skeroi, gjurmues dhe studiues i teksteve t? vjetra. N? vitin 1930, studiuesi nga Shkodra Jystin rrota vajti n? Rom?, b?ri tri fotokopje t? librit dhe i solli n? Shqip?ri. N? vitin 1968 libri u botua i transliteruar dhe i transkriptuar, i pajisur me sh?nime kritike dhe me nj? studim t? gjer? hyr?s nga gjuh?tari i shquar, prof.E.?abej. N? m?nyr? t? pavarur, tekstin e Buzukut, e pati transkriptuar edhe studiuesi N.Resuli.
?Meshari? i Gjon Buzukut ?sht? shkruar n? geg?rishten veriore (veriper?ndimore), me alfabet latin, t? plot?suar me disa shkronja t? ve?anta. Libri ka nj? fjalor relativisht t? pasur dhe ortografi e forma gramatikore p?rgjith?sisht t? stabilizuara, ?ka d?shmon p?r ekzistenc?n e nj? tradite t? m?parshme t? t? shkruarit t? shqipes.
Prof.Eqerem ?abej, q? ishte marr? gjer?sisht me vepr?n e Gjon Buzukut, ka arritur n? p?rfundimin, se gjuha e saj ?nuk ?sht? nj? ar? fare e papunuar?. ?Duke e shkruar me nj? v?shtrim m? objektiv k?t? tekst ? pohon ai ? nga gjuha e rrjedh?shme q? e p?rshkon fund e maj? at? dhe nga m?nyra, me gjith? l?kundjet e shpeshta, mjaft konseguente e shkrimit, arrin t? bindet njeriu, se n? Shqip?ri ka qen? formuar q? m? par?, s? paku q? n? mesjet?n e von?, nj? tradit? letrare me shkrime liturgjike?. Kjo tez?, sipas autorit, gjen mb?shtetje edhe nga gjendja kulturore e Shqip?ris? mesjetare; ?shkalla e kultur?s s? popullit shqiptar n? at? koh? nuk ka qen? ndryshe nga ajo e vendeve perreth, sidomos e atyre t? brigjeve t? Adriatikut?.
P?r nje tradit? t? shkrimit t? shqipes para shekullit XV, flasin edhe disa d?shmi t? tjera t? t?rthorta.
Kleriku francez Gurllaume Adae (1270-1341), i cili sh?rbeu p?r shum? koh? (1324-1341), si Kryepeshkopi i Tivarit dhe pati mund?si t?i njihte mir? shqiptar?t, n? nj? relacion me titull ?Directorium ad passagium faciendum ad terrom sanctam?, d?rguar mbretit t? Franc?s Filipit VI, Valua, studiuan nd?r t? tjera: ?Sado q? shqiptar?t kan? nj? gjuh? t? ndryshme nga latinishtja, prap?s?prap?, ata kan? n? perdorim dhe n? t? gjith? librat e tyre shkronj?n latine?. Pra, ky autor flet p?r libra n? gjuh?n e shqiptar?ve, duke dh?n? k?shtu nj? d?shmi se shqipja ka qen? shkruar para shekullit XV.
Edhe humanisti i shquar Marin Barleti, n? vepr?n e tij ?De obsi dione scodrensi? (Mbi rrethimin shkodran), botuar n? Venedik, m? 1504, duke folur p?r qytetin e Shkodr?s, b?n fjal? p?r fragmente t? shkruara in vernacula lingua, dmth n? gjuh?n e vendit, t? cilat flasin p?r rind?rtimin e qytetit t? Shkodr?s.
K?to d?shmi t? G.Adae dhe t? M.Barletit, dy njoh?s t? mir? t? shqiptar?ve dhe t? vendit t? tyre, jan? n? pajtim edhe me t? dh?nat historike p?r k?t? periudh?, t? cilat flasin p?r nj? nivel ekonomik e kulturor t? zhvilluar t? viseve shqiptare n? shekullin XIV dhe n? fillim t? shekullit XV. N? at? periudh?, n? veri dhe n? jug t? Shqip?ris?, lul?zuan ekonomikisht Durr?si, Kruja, Berati, Vlora, t? cilat u b?n? qendra t? r?nd?sishme tregtare, zejtare dhe kulturore.
K?to jan? d?shmi q? e b?jn? t? besueshme ekzistenc?n e nj? tradite m? t? her?shme shkrimi t? shqipes, megjithat?, deri sa k?rkimet t? mos ken? nxjerre n? drit? ndonj? lib?r tjet?r, ?Meshari? i Gjon Buzukut do t? vijoj? t? mbetet libri i par? i shkruar n? gjuh?n shqipe dhe vepra e par? e let?rsis? shqiptare.
N? shekullin XVI i ka fillimet edhe let?rsia n? gjuh?n shqipe te arb?resh?t e Italis?. Vepra e par? e let?rsis? arb?reshe n? gjuh?n shqipe dhe vepra e dyt? p?r nga vjet?rsia, pas asaj t? Buzukut, ?sht? ajo e priftit arb?resh Lek? Matrenga ?E mbesuame e krishter?.?, e botuar n? vitin 1592. Esht? nj? lib?r i vog?l me 28 faqe, p?rkthim i nj? katekizmi. Libri ?sht? shkruar n? dialektin e jugut, me alfabet latin, plot?suar me disa shkronja t? ve?anta p?r t? paraqitur ato tinguj t? shqipes, q? nuk i ka latinishtja.
Nj? zhvillim m? t? madh njohu l?vrimi i gjuh?s shqipe n? shekullin XVII, n?n pen?n e nj? vargu autor?sh, si Pjet?r Budi, Frang Bardhi dhe Pjet?r Bogdani, t? cil?t nuk b?n? vet?m p?rkthime, por shkruan edhe vepra origjinale,
Frang Bardhi, n? vitin 1635, hartoi t? parin fjalor, ?Fjalorin latinisht-shqip?, me t? cilin mund t? thuhet, se z? fill shkenca gjuh?sore shqiptare. Gjat? Rilindjes Komb?tare, n? shekullin XIX, n? kushte t? reja historike, l?vrimi dhe p?rparimi i gjuh?s shqipe hyri n? nj? etap? t? re. N? k?t? periudh? u b?n? p?rpjekje t? vet?dishme p?r t? nd?rtuar nje gjuh? letrare komb?tare, standartizimi i s? cil?s u arrit n? shekullin XX.


Dialektet e gjuh?s shqipe
Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore, dialektin e veriut ose geg?rishten dhe dialektin e jugut ose tosk?rishten. Kufiri natyror q? i ndan n? vija t? p?rgjith?shme k?to dialekte, ?sht? lumi i Shkumbinit, q? kalon n?p?r Elbasan, n? Shqip?rin? e mesme. N? an?n e djatht? t? Shkumbinit shtrihet dialekti verior (geg?rishtja), n? an?n e majt? t? tij, dialekti jugor (tosk?rishtja).
Dallimet midis dialekteve t? shqipes nuk jan? t? m?dha, fol?sit e tyre kuptohen pa v?shtir?si njeri me tjetrin. Megjithat?, ekzistojn? disa dallime n? sistemin fonetik dhe n? struktur?n gramatikore e n? leksik, nga t? cil?t m? kryesor?t jane: dialekti i veriut ka zanore gojore dhe hundore, kurse dialekti i i jugut, vet?m zanore gojore; togut ua t? tosk?rishtes, geg?rishtja i p?rgjigjet me togun ue (grua ~ grue); togut nistor va t? tosk?rishtes, geg?rishtja i p?rgjigjet me vo (vat?r ~ vot?r); ?-s? hundore t? theksuar t? geg?rishtes, tosk?rishtja i p?rgjigjet me ? t? theksuar (n?n? ~ n?n?).
Dialekti i jugut ka dukurin? e retacizmit (kthimin e n-s? nd?rzanore n? r (ran? ~ r?r?), q? n? geg?risht mungon; n? tosk?risht, grupet e bashk?ting?lloreve mb, nd, etj. Ruhen t? plota, kurse n? geg?risht, jan? asimiluar ne m, n, (mbush ~ mush, vend ~ ven). N? sistemin morfologjik, dialekti i veriut ka form?n e paskajores s? tipit me punue, kurse tosk?rishtja n? vend t? saj, p?rdor lidhoren t? punoj. Forma e pjesores n? tosk?risht, del me mbares?, kurse n? geg?risht, pa mbares? (kapur ~ kap?), etj. Dialekti I jugut ka format e s? ardhmes: do t? punoj dhe kam p?r t? punuar , nd?rsa dialekti I veriut p?rve? formave t? m?sip?rme ka form?n kam me punue.


Shqipja standarte
Formimi i gjuh?s letrare komb?tare t? nj?suar (gjuha standarte), si varianti m? i p?rpunuar i gjuh?s s? popullit shqiptar, ka qen? nj? pro?es i gjat?, q? ka filluar q? n? shekujt XVI-XVIII, por p?rpunimi i saj hyri n? nj? periudh? t? re, n? shekullin XIX, gjat? Rilindjes Komb?tare.
Ne vitin 1824 Naum Veqilharxhi filloi punen per te krijuar alfabetin shqip dhe ne vitin 1844 dhe 1845 u botua ?Evetar?-i. Vaqilharxhi ishte i pari qe shprehu qellimet e Rilindjes Kombetare Shqip?tare n?p?rmjet traktatit t? tij, parath?nies s? ?Evetr?-it t? pare dhe shume shkrimeve t? tjera.
N? programin e Rilindjes, m?simi dhe l?vrimi i gjuh?s amtare, p?rpjekjet p?r pasurimin e saj dhe pastrimin nga fjal?t e huaja dhe t? panevoj?shme, zinin nj? vend q?ndror. Gjat? k?saj periudhe, u zhvillua nj? veprimtari e gjer? letrare, kulturore dhe gjuh?sore.
N? vitin 1879, u krijua ?Shoqata e t? shtypurit shkronja shqip?, q? i dha nj? shtys? t? re k?saj veprimtarie. U hartuan gramatikat e para me synime normative dhe u b? hapi i par? p?r hartimin e nj? fjalori komb?tar i gjuh?s shqipe, q? ?sht? ?Fjalori i Gjuh?s Shqipe? i Kostandin Kristoforidhit, i botuar pas vdekjes s? autorit, m? 1904.
Gjat? periudh?s s? Rilindjes Komb?tare, u arrit t? p?rvijoheshin dy variante letrare t? kombit shqiptar, varianti letrar jugor dhe varianti letrar verior. U b?n? gjithashtu, p?rpjekje p?r afrimin e k?tyre varianteve dhe p?r nj?simin e gjuh?s letrare. Detyra e par? q? duhej zgjedhur, ishte nj?simi i alfabetit. Deri at?here, shqipja ishte shkruar n? disa alfabete: alfabeti latin, alfabeti grek, alfabeti turko-arab dhe alfabete t? ve?anta. K?t? detyr? e zgjidhi Kongresi i Manastirit, i mbledhur m? 14 deri m? 22 Nentor t? vitit 1908, n? qytetin e Manastirit, q? sot ndodhet n? Maqedoni. Ne k?t? Kongres, pas shum? diskutimesh, u vendos q? t? p?rdorej nj? alfabet i ri, i mb?shtetur t?r?sisht n? alfabetin latin, i plotesuar me n?nt? digrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), dhe me dy shkronja me shenja diakritike (?, ?), ?sht? alfabeti q? ka edhe sot n? perdorim gjuha shqipe. Kongresi e la t? lire edhe p?rdorimin e alfabetit t? Stambollit, q? kishte mjaft p?rhapje, por koha ja leshoi vendin alfabetit t? ri, q? u paraqit n? Kongres, pra alfabetit t? sot?m.
Nj? hap tjet?r p?r nj?simin e gjuh?s letrare shqipe, b?ri ?Komisioni letrar shqip?, q? u mblodh n? Shkod?r n? vitin 1916. Komisioni n?nvizoi si detyr? themelore l?vrimin e gjuh?s letrare shqipe dhe zhvillimin e let?rsis? shqiptare. Ky komision gjuh?tar?sh e shkrimtar?sh, krijuar p?r t? ndihmuar n? formimin e nj? gjuhe letrare t? p?rbashk?t p?rmes afrimit t? dy varianteve letrare n? p?rdorim, vler?soi variantin letrar t? mes?m, si nj? ur? n? mes tosk?rishtes dhe geg?rishtes dhe p?rcaktoi disa rregulla p?r drejtshkrimin e tij, t? cilat ndikuan n? nj?simin e shqipes s? shkruar.
Vendimet e Komisionit letrar shqip p?r gjuh?n letrare e p?r drejtshkrimin e saj, u miratuan m? von? edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnj?s (1920) dhe vijuan te zbatoheshin deri n? Luft?n e Dyt? Bot?rore.
Pas Luft?s s? dyt? Bot?rore, puna p?r njesimin e gjuh?s letrare komb?tare (gjuh?s standarte) dhe t? drejtshkrimit t? saj, nisi te organizohet nga Instituti i Shkencave.
U krijuan komisione t? posa?me p?r hartimin e projekteve t? drejtshkrimit. K?shtu, u hartuan disa projekte n? vitet 1948, 1951, 1953 e 1956. U organizuan gjithashtu, dy konferenca shkencore n? vitin 1952, p?r t? diskutuar p?r problemin e gjuh?s letrare.
Me 1967, u botua nga Instituti i Historis? dhe i Gjuh?sis?, projekti i ri ?Rregullat e drejtshkrimit t? shqipes?. Ky projekt filloi t? zbatohet n? t? gjith? hapsiren shqiptare, n? Republik?n e Shqip?ris?, n? Kosov? dhe n? Mal t? Zi. Nd?rkoh?, perpjekje p?r njesimin e gjuhes letrare dhe t? drejtshkrimit t? saj, b?heshin edhe n? Kosove.
N? vitin 1968, u mblodh Konsulta Gjuh?sore e Prishtin?s, e cila, e udh?hequr nga parimi ?nj? komb-nj? gjuh? letrare?, vendosi q? projekti i ortografis? i vitit 1968, posa t? miratohej e t? merrte form?n zyrtare n? Republik?n e Shqip?ris?, do t? zbatohej edhe n? Kosov?. Vendimet e k?saj Konsulte kan? qen? me r?nd?si t? jasht?zakonshme p?r njesimin e gjuhes letrare komb?tare shqipe.
Projekti ?Rregullat e drejtshkrimit t? shqipes ? i vitit 1967, pas nj? diskutimi publik, ai u paraqit p?r diskutim n? Kongresin e Drejtshkrimit t? Shqipes, qe u mblodh n? Tiran?, n? vitin 1972, i cili ka hyr? n? historin? e gjuhes shqipe dhe t? kultur?s shqiptare, si Kongresi i nj?simit t? gjuh?s letrare komb?tare.
Kongresi i Drejtshkrimit t? Shqipes, n? t? cilin mor?n pjes? delegat? nga t? gjitha rrethet e Shqip?ris?, nga Kosova, nga Maqedonia dhe nga Mali i Zi dhe nga arb?reshet e Italis?, pasi analizoi t? gjith? pun?n e ber? deri at?here p?r njesimin e gjuh?s letrare, miratoi nj? rezolut?, n? t? cil?n p?rve? t? tjerash, pohohet se ?populli shqiptar ka tashm? nj? gjuh? letrare t? nj?suar?.
Gjuha letrare komb?tare e nj?suar (gjuha standarte), mb?shtetej kryesisht n? variantin letrar t? jugut, sidomos n? sistemin fonetik por n? t? jan? integruar edhe elemente t? variantit letrar t? veriut.
Pas Kongresit t? Drejtshkrimit, jan? botuar nj? varg vepra t? r?nd?sishme, q? kodifikojn? normat e gjuh?s standarte, sic jan? ?Drejtshkrimi i gjuhes shqipe? (1973), ?Fjalori i gjuh?s s? sotme letrare (1980), Fjalori i shqipes s? sotme (1984), Fjalori Drejtshkrimor i gjuh?s shqipe (1976), Gramatika e gjuh?s s? sotme shqipe I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997).


Ve?ori tipologjike t? shqipes s? sotme standarte.
Nga ana strukturore, paraqitet sot si nj? gjuh? sintetiko-analitike, me nj? mbizot?rim t? tipareve sintetike dhe me nj? prirje drejt analitizmit. Nj? pjes? e mir? e tipareve t? saj fonetike dhe gramatikore, jan? t? trash?guara nga nj? periudh? e lasht? indoevropiane, nj? pjes? tjeter jan? zhvillime te m?vonshme.
Shqipja ka sot nj? sistem fonologjik t? vetin, q? p?rb?het nga shtat? fonema zanore dhe 29 fonema bashk?ting?llore. Shkruhet me alfabet latin t? caktuar n? vitin 1908 n? Kongresin e Manastirit.
Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja, nga t? cilat 25 jan? t? thjeshta (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z), 9 jan? bigrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh) dhe 2 me shkronja diakritike (?, ?).
Shqipja ka theks intensiteti dhe p?rgjith?sisht t? pal?vizsh?m gjate fleksionit. N? shumicen e rasteve, sidomos n? sistemin em?ror, theksi bie n? rrokjen e parafundit.
Shqipja ka nj? sistem t? zhvilluar (t? pasur) formash gramatikore, ka nj? sistem lakimi binar: lakimin e shquar dhe t? pashquar, ruan ende mir? format rasore (ka pes? rasa), sistemin prej tri gjinish (mashkullore, fem?rore dhe asnjan?se), kjo e fundit po shkon drejt zhdukjes, mbahet vet?m n? nj? kategori t? ve?ant? emrash foljor?, t? tipit: t? shkruarit, t? menduarit, etj.
Sistemi em?ror ka trajt? t? shquar dhe t? pashquar dhe p?r pasoj?, edhe lakim t? shquar e t? pashquar; nyja shquese ?sht? e prapavendosur si n? rumanisht dhe n? bullgarisht; ka nyje t? p?rparme te emrat n? rasen gjinore (i, e malit) dhe te mbiemrat e nyjsh?m (i mir?, i vog?l, etj)., te emrat asnjan?s t? tipit t? folurit, etj. P?rvec fleksionit me mbaresa t? ve?anta, shqipja njeh edhe fleksionin e brendsh?m (dash ~ desh, marr ~ merr); ka dy tipe strukturor? mbiemrash t? ngjash?m (i madh, i ndersh?m) dhe t? panyjshem (trim, besnik). Te num?ror?t p?rdor kryesisht sistemin decimal (dhjet?, tridhjet?, pes?dhjet?), por ruan edhe sistemin vigezimal (nj?zet, dyzet); num?ror?t e p?rber? nga 11-19, formohen duke v?n? numrin e nj?sheve p?rpara, parafjal?n mb? dhe pastaj dhjetshet (nj?mb?dhjet?, dymb?dhjet?, etj) si n? rumanisht dhe n? gjuh?t sllave.
Sistemi foljor paraqitet mjaft i larmishem. Shqipja ka nj? sistem t? pasur formash menyrore dhe kohore, nj? pjes? t? e cilave jan? t? trash?guara nga nj? periudh? e hershme, nj? pjes? jan? kryer gjat? evolucionit t? saj historik. Folja ka gjasht? menyra; (d?ftore, lidhore, kushtore, habitore, d?shirore, urdh?rore) dhe tri forma t? pashtjelluara (pjesore, paskajore dhe p?rcjellore). Koha e ardh?shme nd?rtohet n? menyre analitike, me dy forma: me do (forma e foljes dua) + lidhore (do t? punoj) dhe me foljen ndihm?se kam + paskajore (kam p?r t? punuar).
Rendi i fjal?ve n? fjali ?sht? p?rgjith?sisht i lir?, por m? i zakonshem ?sht? rendi subjekt+verb+objekt.
Leksiku i gjuh?s shqipe p?rb?het prej disa shtresash. Nj? shtres? t? ve?ant? p?rb?jn? fjal?t me burim vendas, t? trash?guar nga nj? periudh? e lasht? indoevropiane (dit?, nat?, dim?r, mot?r, jani, etj.), ose t? formuara m? von?, me mjete t? shqipes (ditor, dim?ror, i p?rnatsh?m).
Nj? shtres? tjet?r, p?rb?jn? fjal?t e huazuara nga gjuh? t? tjera, si pasoj? e kontakteve t? popullit shqiptar me popuj t? tjer? gjat? shekujve. Fjal?t e huazuara kan? hyr? nga greqishtja, greqishtja e vjet?r dh e re, nga latinishtja dhe gjuh?t romane, nga sllavishtja dhe nga turqishtja.
Shqipja, me gjith? huazimet e shumta, ka ruajtur origjinalitetin e saj, si gjuh? e ve?ant? indoevropiane.
P?rhapja e gjuh?s shqipe
Shqipja flitet sot nga m? se gjasht? milion? vet? n? Republik?n e Shqip?ris?, n? Kosov?, n? viset shqiptare t? Maqedonis?, t? Malit t? Zi, t? Serbis? jugore, si dhe n? viset e ?ameris? n? Greqi. Shqipja flitet gjithashtu, n? ngulimet shqiptare n? Itali, n? Greqi, n? Bullgari, n? Ukrain?, si dhe n? shqiptar? t? m?rguar n? viset e ndryshme t? bot?s para Luft?s se Dyt? Bot?rore dhe n? k?t? dhjet?vje?arin e fundit.
Gjuha shqipe m?sohet dhe sudjohet n? disa universitete dhe q?ndra albanologjike n? bote, si n? Paris, Rom?, Napoli, Kozenc?, Plermo, Leningrad, Pekin, M?nchen, Bukuresht, Selanik, Sofie etj.


Studimet p?r gjuh?n shqipe
Gjuha dhe kultura e shqiptar?ve, lasht?sia dhe karakteri origjinal i tyre, kan? t?rhequr prej koh?sh v?mendjen e studjuesve t? huaj dhe shqiptar? q? n? shekullin XVIII dhe m? par?. N? m?nyr? t? ve?ant?, gjuha, historia dhe kultura e shqiptar?ve, t?rhoqi v?mendjen e bot?s gjermane. Me t? u mor edhe nj? filozof i madh, sic ishte Gotfrid Vilhelm Lerbnitz, q? punoi nj? shekull para lindjes s? gjuh?sis? krahasimtare. Ai mendonte, se studimi krahasues i gjuh?ve ishte themelor p?r t? nd?rtuar nj? histori universale t? bot?s, p?r ta kuptuar dhe p?r ta shpjeguar at?. N? disa letra, qe ai i shkruante nj? bibliotekari t? Bibliotek?s Mbret?rore t? Berlinit, n? fillim t? shekullit XVIII, shprehet edhe p?r natyr?n dhe prejardhjen e gjuh?s shqipe dhe pas disa luhatjeve, arriti n? p?rfundimin, se shqipja ?sht? gjuha e ilir?ve t? lasht?.
Megjithat?, studimet shkencore p?r gjuh?n shqipe, si dhe p?r shum? gjuh? t? tjera, nis?n pas lindjes s? gjuh?sis? historike-krahasuese nga mesi i shekullit XIX. Nj? nga themeluesit e k?saj gjuh?sie, dijetari gjerman Franz Bopp, arriti t? provonte q? n? vitin 1854, se shqipja b?nte pjes? n? familjen e gjuh?ve indoevropiane dhe se zinte nj? vend t? ve?ant? n? k?t? familje gjuh?sore. Pas tij, studjues t? tjer?, si G.Meyer, H.Pedersen, N.Jokli, studjuan aspekte t? ndryshme t? leksikut dhe t? struktur?s gramatikore t? gjuh?s shqipe. G.Meyer do t? hartonte q? n? vitin 1891 nj? Fjalor etimologjik t? Gjuh?s shqipe (Etymologisches W?rterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891), i pari fjalor i k?tij lloji p?r shqipen. P?rve? k?tyre, nj? varg i madh gjuh?tar?sh t? huaj, si F.Miclosich, G.Weigand, C.Tagliavini, St.Man, E.Hamp, A.Desnickaja, H.?lberg, H.Mihaescu, W.Fredler, O.Bucholtz, M.Huld, G.B.Pellegrini, etj. kan? dh?n? kontribute t? sh?nuara p?r studimin e historis? s? gjuh?s shqipe, t? problemeve q? lidhen me prejardhjen e saj, me etimologjin?, fonetik?n dhe gramatik?n historike, si edhe n? studimin e gjendjes s? sotme t? shqipes.
Nd?rkoh?, krahas studimeve p?r gjuh?n shqipe t? albanolog?ve t? huaj, lindi dhe u zhvillua edhe gjuh?sia shqiptare. Ajo i ka fillimet e saj q? n? shekullin XVII, kur Frang Bardhi botoi t? parin fjalor t? gjuh?s shqipe ?Dictionarium Latino-Epiroticum? (1635). Gjat? Rilindjes Komb?tare u botuan disa gramatika t? gjuh?s shqipe. K?shtu, n? vitin 1864, Dhimit?r Kamarda, nj? nga arb?resh?t e Italis?, botoi vepr?n ?Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese?, Livorno 1864, v?ll.II ?L?Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese?, Prato 1866. M? 1882, Kostandin Kristoforidhi botoi ?Gramatik?n e gjuh?s shqipe? dhe m? 1806, Sami Frash?ri botoi ?Shkronj?toren e gjuh?s shqipe?, dy vepra gjuh?sore t? r?nd?sishme t? shekullit XIX p?r gramatologjin? e gjuh?s shqipe. Nga fundi i shekullit XIX, Kostandin Kristoforidhi p?rgatiti edhe nj? ?Fjalor t? gjuh?s shqipe?, i cili u botua n? vitin 1904 dhe p?rb?n vepr?n m? t? r?nd?sishme t? leksikografis? shqiptare, q? u botua para Luft?s se Dyt? Bot?rore. N? vitin 1909, botohet Fjalori i shoq?ris? ?Bashkimi?.
Pas shpalljes s? Pavar?sis?, u botuan nj? varg gramatikash dhe fjalor? dygjuh?sh, p?r t? plot?suar nevojat e shkoll?s dhe t? kultur?s komb?tare. N? fush?n e gramatik?s u shqua sidomos Proff. Dr.Aleksand?r Xhuvani.
Aleksand?r Xhuvani (1880-1961)
Kreu studimet e larta n? Universitetin e Athin?s. Veprimtaria e tij p?r studimin e gjuh?s shqipe dhe arsimin komb?tar, e nisi q? gjat? periudh?s s? Rilindjes Komb?tare. B?ri nj? pun? t? madhe p?r pajisjen e shkoll?s son? me tekste t? gjuh?s shqipe, t? let?rsis?, t? pedagogjis? dhe t? psikologjis?. Drejtoi e punoi p?r hartimin e udh?zuesve drejtshkrimor? n? vitet 1949, 1951, 1954, 1956.
Pati nj? veprimtari t? gjer? n? fush?n e past?rtis? s? gjuh?s shqipe e t? pasurimit t? saj dhe botoi vepr?n ?P?r past?rtin? e gjuh?s shqipe? (1956). Bashk?punoi me profesorin Eqerem ?abej, p?r hartimin e veprave ?Parashtesat? (1956) dhe ?Prapashtesat e gjuh?s shqipe? (1962), trajtesa themelore n? fush?n e fjalformimit t? gjuh?s shqipe. Botoi dhe nj? varg punimesh monografike p?r pjesoren, paskajoren dhe parafjal?t e gjuh?s shqipe.
Ai ishte njoh?s i mir? dhe mbledh?s i pasionuar i visarit leksikor t? gjuh?s s? popullit. Fjal?t dhe shprehjet e mbledhura , u botuan pjes?risht pas vdekjes, n? form?n e nj? fjalori. P?rgatiti nj? botim t? dyt? t? ?Fjalorit t? gjuh?s shqipe? t? Kristoforidhit (1961).
Vepra e plot? e tij, e projektuar n? disa v?llime, ende nuk ?sht? botuar. N? vitin 1980 ?sht? botuar v?llimi i par?.
Nj? zhvillim m? t? madh njohu gjuh?sia shqiptare n? gjysm?n e dyt? t? shekullit XX, kur u krijuan edhe institucione shkencore t? specializuara, si Universiteti i Tiran?s, Universiteti i Prishtin?s dhe Akademia e Shkencave, Universiteti i Shkodr?s, m? von?, Universiteti i Elbasanit, Universiteti i Gjirokastr?s, Universiteti i Vlor?s, Universiteti i Tetov?s, etj. Gjat? k?saj periudhe, u hartuan nj? varg veprash p?rgjith?suese nga fusha t? ndryshme t? gjuh?sis?. N? fush?n e leksikologjis? dhe t? leksikografis?, p?rve? studime leksikologjike, u hartuan edhe nj? varg fjalor?sh t? gjuh?s shqipe dhe fjalori dygjuh?sh, nga t? cil?t, m? kryesor?t jan?: ?Fjalori i gjuh?s shqipe? (1954), ?Fjalori i gjuh?s s? sotme shqipe? (1980), ?Fjalori i shqipes s? sotme? (1984), ?Fjalori drejtshkrimor i gjuh?s shqipe? (1976), ?Drejtshkrimi i gjuh?s shqipe? (1973), etj. Koh?t e fundit kan? dal? edhe ?Fjalor frazeologjik i gjuh?s shqipe? (2000) dhe ?Fjalor frazeologjik ballkanik? (1999).
N? fush?n e dialektologjis? ?sht? b?r? p?rshkrimi e studimi i t? gjith? t? folurave t? shqipes dhe ?sht? hartuar ?Atlasi dialektologjik i gjuh?s shqipe?, nj? vep?r madhore q? pritet t? dal? s? shpejti nga shtypi.
Esht? b?r? gjithashtu, studimi i fonetik?s dhe i strukturave gramatikore t? gjuh?s shqipe p?rmes studimeve t? ve?anta dhe p?rmes gramatikave t? ndryshme, niveleve t? ndryshme, nga t? cilat, m? e plota ?sht? ?Gramatika e gjuh?s shqipe? I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997), hartuar nga Akademia e Shkencave, n? bashk?punim me Universitetin e Tiran?s, me kryeredaktor Mahir Domin.
Nj? vend t? gjer? n? studimet gjuh?sore t? k?tij gjys?mshekulli, kan? z?n? problemet e historis? s? gjuh?s shqipe, problemet e etnogjenez?s s? popullit shqiptar e t? gjuh?s shqipe, t? etimologjis?, t? fonetik?s dhe t? gramatik?s historike, etj. Disa nga veprat themelore n? k?to fusha jan?: "Studime etimologjike n? fush? t? shqipes? n? 7 v?llime, nga E.?abej; ?Meshari? i Gjon Buzukut (E.?abej); ?Gramatika historike e gjuh?s shqipe? (Sh.Demiraj); ?Fonologjia historike e gjuh?s shqipe? (Sh.Demiraj); ?Gjuh?sia ballkanike? (Sh.Demiraj), etj.
Eqerem Cabej (1908-1980). Studjuesi m? i shquar i historis? s? gjuh?s shqipe dhe nj? nga personalitetet m? n? z? t? kultur?s shqiptare.
Pasi b?ri studimet e para n? vendlindje (Gjirokast?r), studimet e larta i kreu n? Austri, n? fush?n e gjuh?sis? s? krahasuar indoevropiane. Pas mbarimit t? studimeve, kthehet n? atdhe dhe fillon veprimtarin? shkencore e arsimore n? vitet ?30 t? k?tij shekulli dhe punoi n? k?to fusha p?r nj? gjys?m shekulli, duke l?n? nj? trash?gimni t? pasur shkencore.
Eqerem ?abej solli dhe zbatoi n? gjuh?sin? shqiptare metodat dhe arritjet shkencore t? gjuh?sis? evropiane, duke kontribuar shum? n? ngritjen e nivelit shkencor t? studimeve gjuh?sore shqiptare. Eqerem Cabej punoi shum? n? disa fusha t? dijes, por u shqua sidomos n? fush?n e historis? s? gjuh?s, n? trajtimin e problemeve t? origjin?s s? gjuh?s shqipe, t? autoktonis? s? shqiptar?ve e t? etimologjis? dhe t? filologjis? s? teksteve t? vjetra.
Veprat themelore t? tij jan?: ?Studime etimologjike n? fush? t? shqipes?, n? shtat? v?llime, I ?Hyrje n? historin? e gjuh?s shqipe?, II ?Fonetik? historike? (1958), ?Meshari i Gjon Buzukut? (1968), ?Shqiptar?t midis per?ndimit dhe lindjes? (1944).
Ai ?sht? bashk?autor edhe n? nj? varg veprash n? fush?n e gjuh?s s? sotme, si? jan?: ?Fjalor i gjuh?s shqipe? (1954), ?Rregullat e drejtshkrimit t? gjuh?s shqipe? (1972), ?Fjalori drejtshkrimor?.
P?rve? veprave, ai ka botuar nj? varg studimesh n? revista shkencore brenda e jasht? vendit dhe ka mbajtur dhjetra referate e kumtesa n? kongrese e konferenca komb?tare e nd?rkomb?tare, t? cilat kan? b?r? t? njohura arritjet e gjuh?sis? shqiptare n? bot?, duke rritur k?shtu prestigjin e saj.
Veprat e prof. Eqerem Cabej jan? botuar n? tet? v?llime, n? Prishtin?, me titullin ?Studime gjuh?sore?.
Me veprimtarin? e shuman?shme shkencore e me nivel t? lart?, Eqerem Cabej ndri?oi shum? probleme t? gjuh?s shqipe dhe t? kultur?s shqiptare, duke argumentuar lasht?sin? dhe origjin?n ilire t? saj, vitalitetin e saj nd?r shekuj dhe marr?dh?niet me gjuh?t dhe kulturat e popujve t? tjer?.


Gjat? k?saj periudhe, gjuh?sia shqiptare zgjidhi edhe problemin e gjuh?s shqipe letrare komb?tare, t? nj?suar me ??shtjet teorike t? s? cil?s ?sht? marr? ve?an?risht prof.Androkli Kostallari.
N? kuadrin e pun?s q? ?sht? b?r? n? fush?n e gjuh?sis? normative dhe t? kultur?s s? gjuh?s, jan? hartuar dhe nj? num?r i madh fjalor?sh terminologjik? p?r deg? t? ndryshme t? shkenc?s e t? teknik?s.
P?rve? veprave t? shumta q? jan? botuar n? fush?n e gjuh?sis?, veprimtaria e gjuh?sis? studimore e studjuesve shqiptar? pasqyrohet n? botimin e disa revistave shkencore, nga t? cilat m? kryesoret sot, jan?: ?Studime filologjike? (Tiran?); ?Gjuha shqipe? (Prishtin?); ?Studia albanica? (Tiran?); ?Jehona? (Shkup); etj.
Studime te r?nd?sishme mbi gjuh?n shqipe jan? b?r? nga gjuh?tar? n? Kosov?, Maqedoni, Mal i Zi, ku jan? botuar nj? num?r i konsidruesh?m veprash mbi historin? e gjuh?s shqipe, fonetik?n, gramatik?n, leksikun etj. Prof. Idriz Ajeti shquhet p?r kontributin e ve?ant? q? ka dh?n? n? k?t? fush?
Kontribut t? ve?ant? p?r gjuhen shqipe kan? dhen? edhe shqiptaret e vendosur n? Itali, t? njohur si ?Arb?resh?
Disa nga figurat m? t? shquara t? gjuh?sis? shqiptare t? k?tyre dy shekujve t? fundit, jan?: Dhimit?r Kamarda (arb?resh i Italis?), Kostandin Kristoforidhi, Sami Frash?ri, Aleksand?r Xhuvani, Eqerem ?abej, Selman Riza, Kostaq Cipo, Mahir Domi, Shaban Demiraj, Androkli Kostallari, Idriz Ajeti, etj.


?LeraniOnline?


 


 

11.10.04 13:49


 [eine Seite weiter]



Verantwortlich für die Inhalte und Daten dieses Weblogs ist der Autor.
Datenschutzerklärung / Dein kostenloses Weblog bei 20six.de / myblog.de!
Werbung
/ Gutscheine